Μία εικόνα… ένα κείμενο

Μία εικόνα…

© Garry Winogrand: Cape Kennedy, Florida, 1969

…ένα κείμενο

 

Γράφει ο Βασίλης Βούκλιζας

«Φωτογραφίζω για να δω πως είναι ο κόσμος φωτογραφημένος».  Η κλασσική φράση-φωτογραφικό αξίωμα-του Winogrand, που ισχύει για το σύνολο της Φωτογραφίας (όταν αυτή νοείται ως Τέχνη), ταιριάζει όμως απόλυτα στο δικό του φωτογραφικό έργο. Και αυτό γιατί η κατανόηση του έργου του προϋποθέτει φωτογραφική παιδεία, ώστε ο θεατής να ξεπεράσει την επιφάνεια-γεγονός, ντοκουμέντο, πραγματικότητα και να αντιληφθεί την επιτυχή μεταμόρφωσή της σε φωτογραφική πραγματικότητα με την δημιουργία ενός νέου τώρα γεγονότος-ντοκουμέντου. Να θυμηθούμε εδώ και τον ευρηματικό τίτλο «New Documents» που είχε δώσει ο John Szarkowski στην έκθεσή του (μαζί με την Diane Arbus και τον Lee Friedlander) στο MoMA το 1967. Οι φωτογραφίες έχουν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του φωτορεπορτάζ, δεν στέκονται όμως στο γεγονός που συμβαίνει, αλλά στην έκφραση μιάς εσωτερικότητας, μιάς προσωπικής ματιάς και αντίληψης  για τον κόσμο.

Η λέξη «μεταμόρφωση» είναι ιδίωμα και το ζητούμενο σε κάθε Τέχνη και είναι για την Φωτογραφία το αναγκαίο στοιχείο που μετατρέπει ένα γεγονός σε καλλιτεχνικό γεγονός.

Στο Διαστημικό Κέντρο Κέννεντυ, από το συγκεντρωμένο πλήθος των θεατών, άλλοι παρακολουθούν και άλλοι φωτογραφίζουν μία εκτόξευση διαστημικού οχήματος της NASA. Μία κατ’ αρχήν ενδιαφέρουσα φωτογραφία-ντοκουμέντο, γιατί έχει καταγράψει και μας παρέχει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες του γεγονότος. Η ύπαρξη όμως και της κοπέλας, που μόνο αυτή φωτογραφίζει προς την αντίθετη πλευρά από τους υπόλοιπους, είναι το μικρό στοιχείο στο κάδρο, που μετατρέπει την φωτογραφία ντοκουμέντο-γεγονός σε καλλιτεχνικό γεγονός.

Από την έντυπη έκδοση της εφημερίδας «εμπρός»

Κ. Αντωνόπουλος: Η Έξοδος του Μεσολογγίου-Το πέρασμα από τη Δωρίδα

Αφανείς πτυχές της τοπικής μας ιστορίας

Του Κωνσταντίνου Αντωνόπουλου *

Μάιος 2020

Με αφορμή την επέτειο 194 χρόνων από την έξοδο του Μεσολογγίου, θέλω να παρουσιάσω μια αφανή, αλλά με έντονο συμβολισμό πτυχή της τοπικής μας ιστορίας, που συνδέεται με το πέρασμα των υπερασπιστών του Μεσολογγίου από τη Δωρίδα.

Οι Δωριείς, όπως είναι γνωστό, ενίσχυσαν την άμυνα του Μεσολογγίου με ένοπλα τμήματα και πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος, υπερασπιζόμενοι την ιδέα της Ελευθερίας.[1]

Στο Μεσολόγγι η κατάσταση ήταν τραγική. Η παντελής έλλειψη τροφής ανάγκασε τους πολιορκημένους να τρώνε άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια, σκύλους, γάτες ποντίκια και όταν αυτά τελείωσαν, έτρωγαν πικρά αρμυρίκια. Οι οργανισμοί των ανδρών της φρουράς εξασθένησαν, οι άμαχοι πέθαιναν από την πείνα, οι ασθένειες απειλούσαν όλους, η τροφοδοσία από το ναυτικό ήταν πλέον αδύνατη και έτσι οι οπλαρχηγοί πήραν την απόφαση για έξοδο.

Την 10η Απριλίου 1826 η έξοδος έγινε με βάση σχεδιασμό που προηγήθηκε, όπως αποτυπώνεται στα απομνημονεύματα αγωνιστών που ήταν παρόντες και έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο όπως ο Κασομούλης, στα απομνημονεύματα άλλων αγωνιστών και από τους ιστορικούς.[2]

Για την έξοδο καθορίστηκαν οι ομάδες (κολώνες)[3] των ένοπλων, η ομάδα των γυναικόπαιδων και όσων άλλων μπορούσαν να ακολουθήσουν στις σκληρές αυτές συνθήκες, η κατεύθυνση, καθώς και το σημείο συνάντησης[4], ώστε να δράσουν όλοι, όσο πιο συντονισμένα μπορούσαν στο βαθμό που αυτό θα ήταν εφικτό, λόγω των εξαιρετικά δυσμενών συνθηκών.

Τα ένοπλα τμήματα μαζί με τα γυναικόπαιδα, μετά από σκληρή μάχη σώμα με σώμα στα πεδινά, προωθήθηκαν προς τα ορεινά, ελπίζοντας ότι  εκεί θα τελείωναν οι μάχες. Έπεσαν σε ενέδρες και υπέστησαν μεγάλες απώλειες.[5]

Όσοι επέζησαν, κατευθύνθηκαν στη Δερβέκιστα, σημερινή Ανάληψη, όπου έκαναν απολογισμό των μαχητών και των γυναικόπαιδων που χάθηκαν στις μάχες.

Εκεί ειδοποιήθηκαν ότι έπρεπε να συναντήσουν τον Καραϊσκάκη που ήταν ασθενής στον Πλάτανο. Οι οπλαρχηγοί τον ενημέρωσαν για την όλη κατάσταση και αυτός πρότεινε να μείνουν στο στρατόπεδό του.[6] Κάποιοι έμειναν, ενώ οι υπόλοιποι, με τους ελάχιστους διασωθέντες αμάχους, συνέχισαν την πορεία τους προς τη  Δωρίδα,[7] με στόχο να ενωθούν οι μαχητές Δωριείς με τους δικούς τους και οι υπόλοιποι να συνεχίσουν  προς Σάλωνα, Θεσπιές, Περαχώρα, με τελικό προορισμό το Ναύπλιο.

Όσοι γνωρίζουν τη μορφολογία του εδάφους που ακολούθησε η πορεία των μαχητών του Μεσολογγίου ή μπορούν να τη φανταστούν από τους χάρτες του διαδικτύου, μπορούν να κατανοήσουν την τεράστια προσπάθεια που κατέβαλαν για να διασχίσουν τα δύσβατα περάσματα των Κραββάρων και της ορεινής Δωρίδας.

Πρέπει να συνυπολογίσουμε, ότι οι μαχητές, τα γυναικόπαιδα και όσοι άλλοι άμαχοι απέμειναν, ήταν αδύναμοι από την έλλειψη τροφής, αφού την στερούνταν ήδη από το Μεσολόγγι. Ότι έδωσαν σκληρές μάχες κατά την έξοδο, έπεσαν σε ενέδρες, ανέβηκαν πολεμώντας ξιφήρεις τα βουνά μέχρι να σταματήσουν να μάχονται. Ότι στην πορεία έχαναν παιδιά, γυναίκες, φίλους και συντρόφους αγωνιστές.

Κάποιες ομάδες βρήκαν καταφύγιο στο Μοναστήρι Παναγίας της Βαρνάκοβας που λειτουργούσε και ως στρατόπεδο. Ο Καραϊσκάκης έστελνε  αποσπάσματα σε επίκαιρες θέσεις, για να επιβραδύνουν την προέλαση του Κιουταχή. Στo Μοναστήρι της Βαρνάκοβας[8] έστειλε για ενίσχυση του πολεμικού βαρνακοβίτικου σώματος, τον Κώστα Καλύβα και Ιωάννη Φραγκίστα[9] με 150 άνδρες. Οι οπλαρχηγοί Τριαντάφυλλος Αποκορίτης, Σκαλτσοδήμος και τμήματα του Σιαφάκα ενεργούσαν σε επίκαιρες θέσεις εκτός της Μονής.[10] Οι Τούρκοι πολιόρκησαν το Μοναστήρι και μετά την έξοδο των υπερασπιστών, το ανατίναξαν από οργή για τις μεγάλες τους απώλειες.

Το κύριο σώμα των οπλαρχηγών με ελάχιστα γυναικόπαιδα, σε άθλια κατάσταση, αποδεκατισμένο από τις κακουχίες και την πείνα έφτασε στους Πενταγιούς.

Ο Κασομούλης γράφει.

«Ξεκινήσαντες ἀπό τά Λουμπουτινά,[11], ἑφθάσαμε εἰς Πενταγιούς Λιδορικιοῦ. Μὅλον ὅποῦ καί τοῦτοι, τά πράγματά των τά εἶχαν σηκωμένα, ἦλθαν ὅμως ὅλοι οἱ οἰκοδεσπόται μέ ταίς φαμελλιαίς των, μας ἢφεραν ἀπὸ ὅ,τι εἶχεν ὁ καθείς, ψωμί, φαγί, κρασί και ὅλην τήν νύκταν συλλυποῦντο τήν κατάστασίν μας καί τά δεινά μας.

Ὁ (Δ.) Σκαλτσᾶς εὑρισκόμενος εἰς τό χωρίον…(Γρανίτσα), ἐπάνω ἀπὸ τοῦ Σκορδά τό Χάνι, εἶχε σφαχτά μαζωμένα ἀπὸ συνεισφοράν, καί ἀνθρώπους διωρισμένους νά μᾶς χορηγοῦν, ὅταν ζητήσωμεν· μᾶς ἔστειλεν (καί) 4 ἀρνιά (ψημένα), τυρί καί ψωμί.

Μή δυνάμενοι νά ἀνέβωμεν νά τόν ἰδοῦμεν, τόν ἐπέμψαμεν  τάς εὐχαριστήσεις μας ἐγγράφως.

Το ἑσπέρας, ἐκοιμήθημεν εἰς τό Λιδορίκι· ἐκεῖνο ἦτον ὅλως διόλου κενόν πρό χρόνων. Ηὕραμεν ἕνα βακάλικον, καί αὐτοῦ ἢπιαμεν καί κρασί.

Διαβάντες ἀπὸ τό χωρίον Καρούταις, ἐφθάσαμεν εἰς τόν Ἕλατον, διάσελλον , ὁποῦ κατηφορήσαντες ἐφθάσαμεν εἰς τά Σάλωνα».

Στις σημειώσεις των απομνημονευμάτων του Κασομούλη, ο Βλαχογιάννης αναφέρει:  «Η παράδοση λέει πως χόρεψαν κιόλα οι γενναίοι. Πρώτη φορά ήπιαν κρασί, ύστερα από την Έξοδο.[12]»

Στο πέρασμά τους από τα χωριά, όπως περιγράφουν οι ίδιοι, δε συναντούσαν πάντα καλή υποδοχή και φιλοξενία. Πλήρωναν, όσοι είχαν, για τα βασικά είδη διατροφής και ένδυσης, αλλού σε υπερβολικές και αλλού σε προσιτές τιμές. Αυτό ήταν αγκάθι στην ψυχή τους[13].

Η θερμή φιλοξενία στους μαχητές του Μεσολογγίου από τους Δωριείς χωρίς κανένα αντάλλαγμα, η αναγνώριση του αγώνα και της θυσίας τους, η παρηγοριά για τα βάσανά τους και η πίστη στη συνέχιση του αγώνα για ελευθερία, λειτούργησαν ως βάλσαμο στις ψυχές τους.

Για το λόγο αυτό εκτιμώ, χόρεψαν τον χορό των Οπλαρχηγών με τους Δωριείς. Όλα αυτά είχαν υψηλό συμβολισμό για το ηθικό των Ελλήνων.

Οι μαχητές τα διηγήθηκαν σε όλους όταν έφτασαν σε άθλια κατάσταση στο Ναύπλιο.[14] Τις  διηγήσεις των μαχητών προφανώς άκουσε και ο Γεώργιος Τερτσέτης και σε συνδυασμό με τον αντίκτυπο της εξόδου στην κοινή γνώμη της Ευρώπης και την αναζωπύρωση του φιλελληνικού ρεύματος, συμπεριέλαβε το χορό τους στο Λιδωρίκι,  στους στίχους του ποιήματός του «Ο χορός των Οπλαρχηγών και η νύχτα του Μαΐου».

Παραθέτω μερικούς στίχους του ποιήματος από το πρωτότυπο:

«…Ὦ χιονισµένε Παρνασσέ, σπηλιαῖς ’ς τό Λοιδορίκι,

Σεῖς ἴδετε καλόν χορόν ἀπ’ ἄνδραις καί γυναῖκες*,

Ὁµορφονιαῖς καί γέροντες κἱ ἀνδρειωµένοι νέοι

Στένουν ζωνάρι ἕνα χορό καί εὔµορφα τραγουδοῦνε,

Κ’ ἡ νιαῖς ὁποῦ χορεύουνε φοροῦν ἀνδρίκια ῥοῦχα,

Καί µ’ ἄρµατα πλακόνουνε τά τρυφερά βυζιά τους.

Εἶναι τά Ἑλληνόπαιδα ’ποῦ ἀπ’ τό Μισολόγγι

Μέ τά σπαθιά τους ’γλύτωσαν ’ς τῆς νύχτας τό φεγγάρι,

Καί τόρα σταίνουνε χορό, ’ψηλά ’ς τό Λοιδορίκι.

Χορεύουν να ἡμερώσουνε την λύπη της καρδιᾶς τους,

Πῶς πλιά δέν θέλει, μεταϊδοῦν τούς νιούς ‘πού ἑχαθῆκαν·

Χορεύουν διά νά δώσουνε θάῥῥος εις την πατρίδα,

Πῶς ὅσο κι ἄν ἑμείνανε ’λίγα τά παλληκάρια,

Τα Στήθη τους δέν ’δείλιασαν ’ς τούς φόνους καί ’ς τό ἄίμα,

Καί χαίρονται καί τραγουδοῦν σάν ’ς ταῖς καλαῖς ήμεραις.»

Το ποίημα δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά, στις 15 Ιουνίου 1832 στο Ναύπλιο, στο φύλλο με αριθμό 18, της «Εθνικής Εφημερίδας».[15]

Το γεγονός αυτό έχει από μόνο του ιδιαίτερη σημασία για την αξιοπιστία της ιστορικής πηγής. Επιπρόσθετα στις υποσημειώσεις της εφημερίδας αναφέρεται ρητά ότι: «Ὁ χορός αὐτός ἐγεινεν εἰς Λοιδορίκι ἀπαραλλάκτως, ὡς περιγράφεται». Στο ποίημά του ο Γεώργιος Τερτσέτης[16] τονίζει τον πατριωτισμό των Ελλήνων και απευθυνόμενος στους Ευρωπαίους και στον νεοεκλεγμένο Βασιλιά Όθωνα, εξυμνεί τις χορευτικές και τραγουδιστικές τους συνήθειες, τις συνδέει με τον Μάιο και την ανοιξιάτικη «έκρηξη της φύσης», αναδεικνύει τις ρίζες τους από την Αρχαία Ελλάδα και την αδιάλειπτη συνέχειά τους.

Εκατό χρόνια μετά τη δημοσίευση του ποιήματος του Τερτσέτη, ο επαχτίτης Γιάννης Βλαχογιάννης,[17] ποιητής και λογοτέχνης, έγραψε το ιστορικό αφήγημα «Αστραπόκαμα», αναφερόμενος στον χορό των Οπλαρχηγών στο Λιδωρίκι[18]. Ο Βλαχογιάννης ως επιμελητής και εκδότης των απομνημονευμάτων «Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833» του Κασομούλη, είχε άμεση πρόσβαση στις σημειώσεις και το αρχείο του και κατά συνέπεια στα πραγματικά ιστορικά περιστατικά.

Αναφέρω απόσπασμα από το «Αστραπόκαμα»:

«Της Έξοδος τ’ αντίβροντο γέμισε των βουνών τα κάρκαρα, λιάκουρες και κλεισούρες αντιβουίσαν , κι’ οι κρυμμένοι χωριανοί βγήκανε τέλος από τους κρυψώνες τους και τρέξαν από πίσω στο συμπεθερικό, σα διψασμένα αγρίμια,

να ρωτήσουν και να μάθουν.

Τους προφτάσανε πολλοί στο Λιδωρίκι. Εκεί, μπρος στ’ αχνισμένα λείψανα, που δείχνουν της ζωής τη φλόγα μεσ΄τα μάτια τους να θαμποσβήνει σα μακρυσμένο απόβραδο, οι χωριανοί λησμονήσαν και το ρώτημα και το άκουσμα. Άλλοι λειψό ψωμί ζυμώσαν, άλλοι ψήσαν αρνάκι τρυφερό, άλλοι ξετρυπώσαν τ’ αντιψύχι του παλιού κρασιού και στρώσαν το τραπέζι, όλο δαφνόμυρτα, και μοίρασαν το φαί,

λίγο από λίγο, κι’ ενώ τους βλέπουνε να τρώνε, μένουν αυτοί γονατιστοί και κλαίνε.

Δες όμως και τι θάμα ήταν αυτό. Όχι σαν ηλιοβασίλεμα που φεύγει, μα σαν κοντινή ανατολή η ζωή γυρίζει στη ματιά τους. Το χαμόγελό τους μοιάζει με του Αυγερινού το πρωτοχάραμα, και ξαφνικά λάμπει στο μέτωπό τους τ’ άγιο αστέρι το λαμπρό.

Είναι του Μεσολογγιού η θύμηση η γλυκειά που ξαναγύρισε κι’ έφεξε γύρω.

Σηκώνονται απ’ το τραπέζι το λιτό. Άντρες – γυναίκες σιάζουν τ’ αχτένιστα μαλλιά, σφίγγουν τη μέση, χεροπιάνονται όλοι νιάτα, από θείο πιοτό γεμάτη την καρδιά. Ένας σουλιώτης , που’ κρυβε στα στήθια τη σημαία του Μεσολογγιού, την ξετυλίγει, την κρεμάει απ’ ένα κλάδο.

Δεν είναι πια σημαία του πολέμου αυτή, φλάμπουρο είναι γάμου, και κάνει τη χαρά του το λυπημένο συμπεθερικό, και παίρνει τη λαχτάρα της ζωής για νύφη, νύφη μια και μόνη.

Ο λόγος ο στοματικός, που φύλαξε του θείου αυτού χορού το θάμα, λησμόνησε για το τραγούδι να μας πει, που είπαν οι χορευτάδες…»..

Στον χορό έλαβαν μέρος και οι αγωνίστριες γυναίκες του Μεσολογγίου, όπως περιγράφουν και οι δύο λογοτέχνες.

Ο Τερτσέτης στο ποίημά του λέει:

«…Κ’ ἡ νιαῖς ὁποῦ χορεύουνε φοροῦν ἀνδρίκια ῥοῦχα,

Καί µ’ ἄρµατα πλακόνουνε τά τρυφερά βυζιά τους.

Εἶναι τά Ἑλληνόπαιδα ’ποῦ ἀπ’ τό Μισολόγγι

Μέ τά σπαθιά τους ’γλύτωσαν ’ς τῆς νύχτας τό φεγγάρι…».

Ο Βλαχογιάννης στο ιστορικό του αφήγημα αναφέρει:

«…Άντρες – γυναίκες σιάζουν τ’ αχτένιστα μαλλιά, σφίγγουν τη μέση, χεροπιάνονται όλοι νιάτα, από θείο πιοτό γεμάτη την καρδιά…».

Από τον χορό αυτό υποθέτω, δε θα μπορούσε να λείπει η Μεσολογγίτισσα Χρυσηίδα Γ. Κοντσακάρη[19]και οι ανώνυμες συναγωνίστριές της. Αυτό το στοιχείο είναι ισχυρό τεκμήριο για την ορθότητα των γραφομένων από τους Τερτσέτη και Βλαχογιάννη.

Το γεγονός ότι ο Τερτσέτης και ο Βλαχογιάννης συμπίπτουν στις παρουσιάσεις τους, δεν σημαίνει απόλυτη τεκμηρίωση της ιστορικής πραγματικότητας, σημαίνει όμως πολλά για τον τρόπο που επέλεξαν και οι δύο, να μετουσιώσουν ένα ιστορικό γεγονός σε λογοτεχνικό λόγο.

Στο πλαίσιο του εορτασμού των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821, η Ένωση Δωριέων Επιστημόνων έχει προγραμματίσει σειρά ερευνών και δράσεων, με γενικό τίτλο «Η συμβολή των Δωριέων στην Επανάσταση του 1821», με στόχο να στρέψει το φως της ιστορικής έρευνας και στη Δωρίδα. Για διάφορους λόγους, το φως αυτό έπεσε περισσότερο σε κάποιους τόπους ή σε κάποια γεγονότα, αφήνοντας κάποιους άλλους στη σκιά, μεταξύ αυτών και τη Δωρίδα.

Η παρουσίαση της αφανούς αυτής πτυχής της τοπικής μας ιστορίας, είναι ένα ερέθισμα για εμάς τους Δωριείς, προκειμένου να στραφούμε και σ’ αυτά τα παραμελημένα κεφάλαια του παρελθόντος μας, για την, όσο το δυνατόν, πιο ολοκληρωμένη εικόνα της συμβολής των Δωριέων στην Επανάσταση του 1821.

Ο εορτασμός των 200 χρόνων δεν πρέπει να αναλωθεί σε αμφίβολης ποιότητας εκδηλώσεις και ανούσιους λόγους. Πρέπει να αποτελέσει την απαρχή για εθνική αυτογνωσία, ουσιαστική έρευνα, σκάλισμα αρχείων, ανάδειξη γεγονότων, προσώπων γνωστών και άγνωστων μέχρι σήμερα που, με τις πράξεις τους, έδωσαν νόημα στον αγώνα για την Ελευθερία.

Ο Ιστορικός και βαθύς γνώστης των διεργασιών της Επανάστασης, Βασίλης Παναγιωτόπουλος, αναφέρει σε πρόσφατο άρθρο του,[20] «το 1821 συγκροτήθηκε η σύγχρονη εθνική μας ταυτότητα και άρχισαν να συνειδητοποιούνται οι εθνικές διεκδικήσεις. Έτσι άρχισε να αποκρυσταλλώνεται το ελληνικό εθνικό όραμα, χωρίς το οποίο ούτε η Επανάσταση μπορούσε να «εκκολαφθεί» ούτε το εν επαναστάσει έθνος να αποδεχτεί και να αντέξει τις αλλεπάλληλες θυσίες που επέφερε η δυσαναλογία ισχύος των εξεγερμένων προς την Αυτοκρατορία».

* Ο Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος είναι Οικονομολόγος, Αντιπρόεδρος της  Ένωσης Δωριέων Επιστημόνων και του Ομίλου Προετοιμασίας Στελεχών Αυτοδιοίκησης,  π. Αντιδήμαρχος Δήμου Δωρίδος.

 

[1] Ευθύμιος Σταθόπουλος, Η Φωκίδα της Επανάστασης, η γενιά του Εικοσιένα και η τύχη όλων των αγωνιστών, κατάλογοι προσώπων, Αθήνα 1994.

[2] Νικόλαος Κασομούλης, Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833, τόμος 2ος, σελ. 251-262,  Αθήνα 1940. Ο Κασομούλης αναφέρει  συναντήσεις των οπλαρχηγών για προετοιμασία της εξόδου με συμμετοχή του Προέδρου της Διοικούσας Επιτροπής Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου, του Επισκόπου Ρωγών Ιωσήφ και Δημογερόντων του Μεσολογγίου. Στη συνάντηση της προηγούμενης ημέρας από την  έξοδο, έγινε εκτίμηση της κατάστασης, ανταλλαγή  απόψεων, ορισμός σημείου συνάντησης, συντάχθηκε σχέδιο εξόδου, γράφτηκε μπροστά σε όλους  από τον Κασομούλη που επιφορτίστηκε να περιέλθει τα σώματα – θέσεις υπερασπιστών, για να το διαβάσει στους αξιωματικούς.

  Αρτέμιος Μίχος, Απομνημονεύματα 2ας πολιορκίας του Μεσολογγίου, Αθήνα 1883, σελ. 76-77.

-Σπυρομίλιος, Απομνημονεύματα 2ας πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826, Αθήνα 1926.

  –Νικόλαος Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα, Αθήνα 1851, τόμος 2ος, σελ. 561-562.

-Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα 1980, τόμος ΙΒ’, σελ.412.

-Γεώργιος Φίνλεϋ, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα, επιμέλεια Τάσος Βουρνάς, τόμος 2ος, σελ. 106-107.

[3] Νικόλαος Κασομούλης, ό.π, σελ. 260.

   Αρτέμιος Μίχος, ό.π, σελ. 80.

[4] Νικόλαος Κασομούλης, ό.π, σημείο συνάντησης το Μοναστήρι του Άη   Συμιού (Αγίου Συμεών), σελ. 261.

[5] Νικόλαος Κασομούλης, ό.π,  σελ. 277.

[6] Νικόλαος Κασομούλης, ό.π,  σελ. 289-290.

[7] -Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα 1887, τόμος 5ος, σελ. 892.

    – Δημήτριος Αινιάν, ιδιαίτερος γραμματέας Καραϊσκάκη, Βιογραφία Καραϊσκάκη, έκδοση  2η από Ι. Βλαχογιάννη, Αθήνα 1903, σελ. 31.

    -Απόστολος Βακαλόπουλος, ό.π, σελ.415.

    -Αρτέμιος Μίχος, ό.π, σελ. 90.

    -Σπυρομίλιος, ό.π,σελ. 144.

    -Νικόλαος Σπηλιάδης, ό.π, τόμος 2ος, σελ. 566.

    -Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Λονδίνο 1860, έκδοση 2η, τόμος 3ος, σελ. 340.

[8] Νικόλαος Σπηλιάδης, ό.π, τόμος 3ος, σελ. 12.

Πέτρος Καλονάρος, Βαρνάκοβα, Αθήνα 1957, σελ.108-110.

   Απόστολος Βακαλόπουλος, ό.π,  αναφέρει ότι τα στρατεύματα του Κιουταχή βρήκαν αντίσταση μόνο στο Μοναστήρι της Βαρνάκοβας και αναγκάστηκαν σε υποχώρηση. Εγκαταλείφθηκε από τις Ελληνικές δυνάμεις λόγω έλλειψης τροφίμων. σελ.416.

  Γεώργιος Κρέμος, Νεώτατη Γενική Ιστορία, Αθήνα 1890, τόμος 4ος, σελ. 906-907

[9] Ο Ιωάννης Φραγκίστας, στην αναφορά του προς τον Καποδίστρια στις 22 Απριλίου 1830, αναφέρει ότι έλαβε εντολή από τον αρχηγό του (Καραϊσκάκη), να αντισταθεί στη  Βαρνάκοβα, με 150 στρατιώτες, τον Κώστα Καλύβα και τους λοιπούς (σκαλζέους). Αναφέρεται στην έλλειψη πολεμοφοδίων και τροφίμων, στην έξοδό από το Μοναστήρι, τον τραυματισμό και τη μετάβασή του στο Ναύπλιο για να συνταχθεί με τους οπλαρχηγούς του Μεσολογγίου που είχαν φτάσει εκεί.

[10] Γιάννης Ηλιόπουλος, Παρθένιος Ζωγράφος ο από Καρυών. Ο Παπαφλέσσας της Δωρίδας, έκδοση Ένωσης Ευπαλιωτών, 2013, σελ. 84-87.

[11] Σημερινή Άνω Χώρα Ναυπακτίας.

[12] Βλαχογιάννης, σημειώσεις στα Απομνημονεύματα Ν. Κασομούλη,  σελ. 294.

[13] Σπυρομίλιος, Απομνημονεύματα 2ας πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826, αναφέρει ότι τα λείψανα της φρουράς του Μεσολογγίου, άνθρωποι  γυμνοί, πεινασμένοι και αδύναμοι από τον πολύ κόπο, δεν έτυχαν περίθαλψης και προσφοράς, αλλά αγόραζαν τα τρόφιμα, τις κάπες και τα άλογα σε υπερβολικές τιμές, σελ. 143.

-Νικόλαος Κασομούλης, Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833, αναφέρει την προσφορά παξιμαδιών, την  αγορά όμως των «σφαχτών», καθώς και το υπερβολικό ποσό τους σε γρόσια από τους αγωνιστές  του Μεσολογγίου, αντί προσφοράς για τον αγώνα τους, σελ. 280-281.

-Νικόλαος Κασομούλης, ό.π, αναφέρει ότι δεν εύρισκαν πουθενά υποδοχή και πολλοί  πέθαναν στο δρόμο, σελ. 293.

– Νικόλαος Σπηλιάδης, ό.π,  αναφέρει ότι δε βρήκαν τα αναγκαία για περίθαλψη, τόμος 2ος, σελ. 566.

-Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Λονδίνο 1860, έκδοση 2η, τόμος 3ος, σελ. 340.

-Αντώνης Διακάκης, Η πόλη του Μεσολογγίου κατά την Επανάσταση του 1821: πόλεμος, οικονομία,  

πολιτική, καθημερινή ζωή, Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Κρήτης 2017, σελ. 403.

[14] Νικόλαος Κασομούλης, ό.π,  σημειώνει ότι, στο Ναύπλιο, «εβγήκεν όλος ο λαός εις υποδοχήν, τα κανονοστάσια πυροβόλησαν, και δάκρυα χαράς και θαυμασμός μέγας εκυρίευεν τον κόσμον, όταν παρατηρούσαν την μορφήν της Φρουράς και των σωθέντων γερόντων Στρατηγών», σελ. 300.

Αντώνης Διακάκης, ό.π,, ο Κ. Μεταξάς παρατήρησε ότι οι επιζώντες της εξόδου διακρίνονταν από εκείνους των έξω σωμάτων «ως ρακένδυτοι καθημαγμένοι, γυμνοί και φθειριώντες», αλλά και από τον οπλισμό τους, καθώς οι περισσότεροι είχαν «τα ξίφη και μαχαίρας των άνευ θήκης, την οποίαν είχον ρίψει εξερχόμενοι του Μεσολογγίου∙ αξιοσημείωτος ήτο και η φυσιογνωμία των άγριόν τι και θηριώδες έχουσα», σελ. 384.

Αντώνης Διακάκης, ό.π,  ο F. Marcet σημειώνει ότι μέχρι το Μάιο είχε συναντήσει σε διάφορα μέρη αρκετούς άνδρες και γυναικόπαιδα, επιζώντες της εξόδου, οι οποίοι αφηγούνταν τις περιπέτειές τους με μια θλιβερή ευθυμία και δήλωναν προετοιμασμένοι από καιρό για τη θυσία για την πατρίδα, για την οποία η γενιά τους ήταν προορισμένη. σελ. 403.

[15] Εθνική Εφημερίδα, «επίσημη Εφημερίδα της Κυβερνήσεως» την περίοδο εκείνη.

[16] Γεώργιος Τερτσέτης, (1800 – 1874), αγωνιστής μυημένος στη Φιλική Εταιρεία, γεννήθηκε στη Ζάκυνθο. Σπούδασε νομικά, στα Πανεπιστήμια της Πάδοβα και της Μπολόνια. Ήταν ιστορικός, πολιτικός, συγγραφέας, ποιητής, φιλόσοφος, απομνημονευματογράφος και νομικός.

Παιδικός φίλος του Διονυσίου Σολωμού, συμμετείχε στον φιλολογικό κύκλο της Ζακύνθου με κορυφαίους λογοτέχνες, ήταν ανάμεσα στους καλεσμένους του Σολωμού, που θα άκουγαν για πρώτη φορά από τον ίδιο, τον « Ύμνο εις την Ελευθερίαν», οι δύο πρώτες στροφές του οποίου αποτέλεσαν τον Εθνικό μας Ύμνο.

Ήταν μέλος του πενταμελούς δικαστηρίου, που το 1834 δίκασε στο Ναύπλιο, τον Κολοκοτρώνη, τον Πλαπούτα και άλλους αγωνιστές. Ο Τερτσέτης μαζί με τον Πρόεδρο του δικαστηρίου Αναστάσιο Πολυζωίδη, αρνήθηκαν να υπογράψουν την απόφαση καταδίκης τους σε θάνατο με  αποκεφαλισμό για εσχάτη προδοσία. Η κίνηση αυτή προκάλεσε την οριστική τους παύση, τη φυλάκιση και την άγρια κακοποίησή τους από την Αντιβασιλεία.

Οι Γεώργιος Τερτσέτης και Αναστάσιος Πολυζωίδης έχουν καταχωρηθεί ως εθνικοί δικαστές και διαχρονικά σύμβολα του αγώνα για ανεξάρτητη δικαιοσύνη.

[17] Ο Γιάννης Βλαχογιάννης, γεννήθηκε στη Ναύπακτο το 1867. Εμφανίστηκε στα γράμματα δημοσιεύοντας με το ψευδώνυμο Γιάννης Επαχτίτης. Πραγματοποίησε  ιστοριοδιφικές έρευνες για τη διάσωση αρχείων, πολύτιμων απομνημονευμάτων αγωνιστών και εγγράφων για την επανάσταση του 1821. Ένα από τα σπουδαία επιτεύγματά του ήταν η εύρεση σε έναν τενεκέ στο υπόγειο του σπιτιού του Κίτσου Μακρυγιάννη των απομνημονευμάτων του Ιωάννη Μακρυγιάννη, που δημοσίευσε το 1907. Διέσωσε και ανέδειξε τα απομνημονεύματα του Νικολάου Κασομούλη που υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας πολλών σημαντικών γεγονότων της επανάστασης, τα οποία και περιέγραψε με αξιοθαύμαστη ειλικρίνεια και λεπτομέρεια. Επίσης βοήθησε στις έρευνες για τη διάσωση και έκδοση του αρχείου του Κολοκοτρώνη,  του Καραϊσκάκη, του Σπυρομίλιου.  Το 1914 με δική του εισήγηση ιδρύθηκαν από τον Ελευθέριο Βενιζέλο τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, των οποίων διετέλεσε και πρώτος διευθυντής ως το 1937.

[18]Μάριος Καζίκας, Το λογοτεχνικό έργο του Γιάννη Βλαχογιάννη-Επαχτίτη, Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Φιλοσοφική Σχολή 2017. Ο Μάριος Καζίκας αναφέρει ότι «Η λογοτεχνική δεινότητα του Βλαχογιάννη,…συνίσταται …  στην αξιοποίηση του ιστορικού υλικού ως διόδου για μια βαθύτερη αντίληψη των ηθικό – ιδεολογικών αξιών μιας άλλης εποχής. Η μεταφορά συνεπώς αυτούσιων ανώνυμων προσώπων της Ελληνικής Επανάστασης και το ζωντάνεμά τους μπροστά στα μάτια του αναγνώστη προϋποθέτουν μια εις βάθος γνώση, αλλά πολύ περισσότερο συναισθηματική ταύτιση του συγγραφέα με τα δεδομένα της εποχής.

Εξετάζοντας τα ιστορικά του αφηγήματα ως προς τις ιστορικές αφορμήσεις τους, φαίνεται ότι αυτά προκύπτουν ως ανασύνθεση γεγονότων που αντλούνται από τη μελέτη γραπτών ιστορικών πηγών και προφορικών αφηγήσεων αυτοπτών μαρτύρων, που βίωσαν την Ελληνική Επανάσταση».  

Το «Αστραπόκαμα», γράφτηκε στις 26/6/1929 και περιλαμβάνεται στη συλλογή «Μεγάλα Χρόνια» που εκδόθηκε το 1930. Ο Μάριος Καζίκας μελετητής του λογοτεχνικού έργου του Βλαχογιάννη, μου έδωσε ως πιθανή ερμηνεία της λέξης «Αστραπόκαμα», ντοπιολαλιά της εποχής που βγαίνει από την Αστραπή και το κάψιμο, δηλαδή το καμένο τοπίο που αφήνει το πέσιμο μιας αστραπής. Αυτό φαίνεται και στα νοηματικά συμφραζόμενα της δεύτερης παραγράφου, όπου αναφέρεται ότι, «απόμεινε μιας πιθαμής μαύρη καπνιά στρωμένη, δυο ζευγαριών καψαλισμένος τόπος…».

Ο Βλαχογιάννης στις σημειώσεις των απομνημονευμάτων του Κασομούλη «Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833», περιελάμβαναν 2.701 χειρόγραφες σελίδες, αναφέρει ότι: «Η παράδοση λέει πως χόρεψαν κόλας οι γενναίοι. Πρώτη φορά ήπιαν κρασί, ύστερα από την έξοδο».

[19] Εφημερίδα «Δυτική Ελλάς», Όπως διαβάζουμε σε επικήδειο λόγο, στο φύλλο της 22ας Ιουλίου 1884, έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών η  Χρυσηίδα Γ. Κοντσακάρη σύζυγος του αγωνιστή Καραγγελέ. Έλαβε μέρος στην έξοδο, στο πλευρό του πεσόντος συζύγου της, απέφυγε αγωνιζόμενη την αιχμαλωσία, «διωκομένη και ανδρικώτατα τους εχθρούς αποκρούουσα», έφτασε πολεμώντας μαζί με άλλες έξι γυναίκες στη Δερβέκιστα και ακολουθώντας την πορεία των υπόλοιπων μαχητών, πέρασε από τη Δωρίδα και έφτασε στο Ναύπλιο.

[20] Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «Τι γιορτάζουμε το 2021» δημοσίευση στην εφημερίδα Τα Νέα, 1/3/2020.

Σ. Τσιλιγιάννης: Πρόγραμμα Συνεργασία… κατ’ εμέ επιδότηση μη εργασίας

Έχω αναφερθεί ξανά σε αυτό, αλλά στα πρωινάδικα παρουσιάζουν το μαύρο άσπρο.

Δηλαδή μια επιχείρηση, που θα θέσει εργαζόμενους , σε εκ περιτροπής εργασία για 15 μέρες, υποχρεούται να καταβάλει αποδοχές για τις 15 μέρες . Καλώς μέχρι εδώ. Η επιχείρηση όμως υποχρεούται να καταβάλει ασφαλιστικές εισφορές, για το σύνολο των μηνιαίων αποδοχών, σαν ο εργαζόμενος να εργαζόταν πλήρως, ολόκληρο το μήνα. Στη συνέχεια επιδοτεί τον εργαζόμενο, και σχεδόν του συμπληρώνει το μηνιάτικο.

Η ένστασή μου είναι στο ότι, η όποια επιδότηση, θα έπρεπε δοθεί στην επιχείρηση, με την υποχρέωση, να απασχολήσει πλήρως τον εργαζόμενο, να καταβάλει όλο τον μισθό, και τις εισφορές που αναλογούν σε ολόκληρο το μισθό. Αν γινόταν αυτό, και η επιχείρηση θα λειτουργούσε, με όλο το δυναμικό της, θα μπορούσε να βελτιώσει την παραγωγικότητα της, και έτσι να επιτευχθεί και η στήριξη της επιχείρησης, και της απασχόλησης.

Με το πρόγραμμα συνεργασία στηρίζεται η ΜΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ και ΕΠΙΒΑΡΥΝΕΤΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ.

Σωτήρης Τσιλιγιάννης

Εν Ναυπάκτω τη…: Το τηλεγραφείο-τηλεφωνείο στη Ναύπακτο το 19ο αιώνα

Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές

Του Γεώργιου Α. Παραλίκα

ΤΗΛΕΓΡΑΦΕΙΟ – ΤΗΛΕΦΩΝΕΙΟ

Η πρώτη γραπτή μαρτυρία για την ύπαρξη τηλεγραφείου στη Ναύπακτο είναι από 1867 με πρώτο τηλεγραφητή τον Γεώργιο Ασημακόπουλο από την Καρύταινα της Αρκαδίας, όπως αναφέρεται σε συμβολαιογραφική πράξη. Πότε συστάθηκε το τηλεγραφείο στη Ναύπακτο δεν αναφέρεται. Πιθανόν να συστάθηκε το 1866. Αν λάβουμε υπ’ όψιν ότι σε Φ.Ε.Κ. του 1865 αναφέρεται η κατασκευή τηλεγραφικής γραμμής Αμφίσσης – Μεσολογγίου, επόμενο είναι με την κατασκευή της παραπάνω τηλεγραφικής γραμμής να δημιουργήθηκε και γραφείο στη Ναύπακτο. Δεν μας είναι όμως γνωστό που στεγάστηκε.

Την πρώτη γραπτή πληροφορία για τη στέγαση του τηλεγραφείου στη Ναύπακτο την αντλούμε από συμβολαιογρφική πράξη, σύμφωνα με την οποία ο έπαρχος Ναυπακτίας Αντώνιος Πετμεζάς, ενοικίασε την οικία της Χαρίκλειας Ελ. Θεοχάρη για τη στέγαση του τηλεγραφείου. Συγκεκριμένα ενοικίασε τον άνω όροφο της οικίας, που αποτελείταν από πέντε (5) δωμάτια, για να χρησιμεύσει ως γραφείο του ενταύθα τηλεγραφείου. Υπάρχει και άλλη συμβολαιογραφική πράξη213, όπου αναφέρεται η ανανέωση της μίσθωσης της παραπάνω οικίας για πέντε (5) έτη ακόμη. Από έρευνα που πραγματοποιήθηκε, κατέστη δυνατή η ανεύρεση τριών (3) τηλεγραφικών χαρτών της Ελλάδος. Πρόκειται για χάρτες, που είναι αποτυπωμένος ο τότε Ελλαδικός χώρος με σημειωμένες τις πόλεις που είχαν εγκατασταθεί τηλεγραφικά γραφεία, η σύνδεση των πόλεων γραφείων μεταξύ τους, ως επίσης και ενδιαφέροντα στοιχεία για κάθε τηλεγραφικό γραφείο, όπως αυτά αναφέρονται στο υπόμνημα.

Ο πρώτος τηλεγραφικός χάρτης για όλη την Ελλάδα τυπώθηκε το 1872, και ειδικά για το τηλεγραφείο της Ναυπάκτου αναφέρει ότι είναι Β’ τάξεως, και εργάζεται ολόκληρη την ημέρα μέχρι το μεσονύκτιο. Ήταν συνδεδεμένο με την Πάτρα, το Μεσολόγγι και το Λοιδωρίκι. Το γραφείο ως προς την κατηγορία ήταν ανώτερο του Αγρινίου, του Καρβασαρά (Αμφιλοχία), της Βόνιτσας και του Λοιδωρικίου, που ήταν όλα Γ’ τάξεως και είχαν περιορισμένη λειτουργία μέχρι το απόγευμα.

Ο δεύτερος τηλεγραφικός χάρτης τυπώθηκε το 1884. Ήταν πληρέστερος του πρώτου και σ’ αυτό το χάρτη το τηλεγραφείο Ναυπάκτου εξακολούθησε να είναι Β’ τάξεως. Ο χάρτης αυτός ήταν συμπληρωμένος με νέα τηλεγραφικά γραφεία, όπως αυτό του Πλατάνου Ναυπακτίας. Μόνο που η σύνδεσή του γινόταν με το Αγρίνιο και είχε την εξής διαδρομή: Αγρίνιο – Γαβαλού – Κεφαλόβρυσο (Θέρμο) – Πλάτανος Ναυπακτίας. Σ’ αυτόν το χάρτη αναγράφονται και τα μήκη των τηλεφωνικών γραμμών.

Ενδεικτικά για την Ναύπακτο έχουμε:

  • Ναύπακτος – Λοιδωρίκιον 63 χιλιόμετρα
  • Ναύπακτος – Αντίρριον 10  »
  • Ναύπακτος – Πάτραι 20 »
  • Ναύπακτος – Μεσολόγγιον 50 »

Τα 50 χιλιόμετρα, που αφορούν στην απόσταση Ναυπάκτου Μεσολογγίου, φαίνονται ίσως υπερβολικά και ανακριβή για όσους γνωρίζουν ότι η απόσταση σήμερα είναι 42 χιλιόμετρα οδικώς. Πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη ότι την απόσταση την υπολόγιζαν με το μήκος των τηλεφωνικών συρμάτων που τοποθετούσαν στις κολώνες και ότι η διάταξη των στύλων δεν ήταν επί ευθείας γραμμής και επίπεδης επιφάνειας, αλλά ακολουθούσε την μορφολογία του εδάφους.

Εν τω μεταξύ, στα μέσα προς τα τέλη της δεκαετίας το 1880, άρχισε η χρήση της τηλεφωνίας, οπότε το τηλεγραφείο, το τηλεφωνείο και το ταχυδρομείο ενώθηκαν σε μία ενιαία υπηρεσία με την επωνυμία «Τα Τρία (3) Ταυ» (ΤΤΤ). Η παραπάνω υπηρεσία αναφερόταν με τη συντομογραφία ΤΤΤ.

Το 1891 εκδόθηκε από το Γ. Λ. Σκανδαλίδη ταχυδρομικός και οδοιπορικός χάρτης της Ελλάδος, ο οποίος αποτύπωνε ταυτόχρονα την τηλεφωνική – τηλεγραφική και ταχυδρομική σύνδεση της χώρας. Ήταν πληρέστερος του προηγουμένου και αναφέρει αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία τόσο σε επίπεδο απεικόνισης, όσο και στο υπόμνημα. Ειδικά για το γραφείο ΤΤΤ της Ναυπάκτου ανέφερε τα εξής: Γραφείο Α’ κατηγορίας και Β’ τάξης, δηλαδή ήταν πλήρες γραφείο ταχυδρομείο – τηλεφωνείο – τηλεγραφείο (ΤΤΤ) και διεκπεραίωνε εργασίες όπως: μεταφορά γραμμάτων – δεμάτων, εξαργύρωση και έκδοση επιταγών, απευθείας τηλεγραφική σύνδεση με Πάτρα Μεσολόγγι – Λοιδωρίκι, τηλεγραφήματα προς όλη τη χώρα, ως επίσης τηλεφωνική και ταχυδρομική σύνδεση με τα χωριά της ορεινής Ναυπακτίας. Τα χωριά της ορεινής Ναυπακτίας, που είχαν ταχυδρομική σύνδεση με τη Ναύπακτο και μερικά και τηλεφωνική, ήταν τα εξής:

  • Κόνισκα: Πρωτεύουσα Παρευηνίων, που απείχε από τη Ναύπακτο 14 ώρες πεζοπορίας. Τότε υπαγόταν στην επαρχία Ναυπακτίας, σήμερα στην επαρχία Τριχωνίδος.
  • Πλάτανος: Πρωτεύουσα του Δήμου Προσχίου. Είχε ταχυδρομείο – τηλεφωνείο – τηλεγραφείο και η απόσταση από τη Ναύπακτο ήταν 9 ώρες πεζοπορίας.
  • Σίμου: Πρωτεύουσα του Δήμου Πυλλήνης και απείχε από την Ναύπακτο 6 ώρες πεζοπορίας.
  • Ζελίστα (σήμερα Κυδωνιά): Απείχε από τη Ναύπακτο 15 ώρες πεζοπορίας.
  • Μεγάλη Λομποτινά (σήμερα Άνω Χώρα): Πρωτεύουσα του Δήμου Αποδοτίας. Είχε ταχυδρομείο – τηλεφωνείο – τηλεγραφείο και απείχε από τη Ναύπακτο 10 ώρες πεζοπορίας.
  • Κλεπά: Πρωτεύουσα του Δήμου Κλεπαΐδος. Απείχε από τη Ναύπακτο 15 ώρες πεζοπορίας.
  • Βοϊτσά (σήμερα Ελατόβρυση): Πρωτεύουσα Οφιονίας και απείχε από την Ναύπακτο 15 ώρες πεζοπορίας.

Το αρχαιότερο τηλεγράφημα, που έχει διασωθεί από το τηλεγραφείο της Ναυπάκτου, είναι από το 1887. Βρίσκεται καταγεγραμμένο στη συμβολαιογραφική πράξη215 και το αποστέλλει ο πρόεδρος του Πρωτοδικείου Μεσολογγίου για αναστολή πλειστηριασμού.

Αυτή ήταν σε γενικές γραμμές η κατάσταση των ΤΤΤ στην περιοχή μας μέχρι το 1900 περίπου.216 Μετά άρχισαν να εκσυγχρονίζονται και να δημιουργούνται νέα τηλεφωνεία και ταχυδρομεία στην επαρχία.

Από τον παραπάνω χάρτη έχουμε και αρκετά ενδιάφεροντα στοιχεία για τις συγκοινωνίες της εποχής, όπως:

  • Αμαξιτούς δρόμους, που συνδέουν πόλεις και χωριά με αποτυπωμένη την χιλιομετρική αρίθμηση ανά πέντε (5) χιλιόμετρα από το σημείο εκκίνησης και με διαφορετική χάραξη από τη σημερινή, όπως από Ναύπακτο για Μεσολόγγι – Λιδωρίκι Κεφαλόβρυσο (Θέρμο).
  • Ημιτελείς αμαξιτούς δρόμους.
  • Ημιονικούς δρόμους.
  • Ακτοπλοϊκές συνδέσεις λιμανιών, με αποτυπωμένη την απόσταση σε ναυτικά μίλια. Για τη Ναύπακτο μαθαίνουμε ότι: α. Ναυπάκτος – Πάτρα: 10 ναυτικά μίλια β. Ναύπακτος – Αίγιο: 14 » » γ. Ναύπακτος – Ιτέα: 33 » »
  • Τους φάρους με τους φωτισμούς τους (λευκό – κόκκινο πράσινο) ως επίσης και το ύψος τους. Στην περιοχή μας αναφέρεται ο φάρος του Μόρνου ύψους 8 μέτρων, του Ψαθοπύργου Πατρών ύψους 8 μέτρων, του Αντιρρίου ύψους 6 μέτρων και τέλος ο φάρος Πατρών ύψους 12 μέτρων.
  • Τις κυριότερες γέφυρες των ποταμών της περιοχής μας. Τη γέφυρα του Μπανιά στον ποταμό Εύηνο, την οποία αναφέρει ως γέφυρα «Δημητρακάκη», και τέλος τη γέφυρα της Ρέρεσης στον ποταμό Ύλαιθ(ρ)ο217, την οποία αναφέρει ως γέφυρα Μόρνου.

*απόσπασμα από το βιβλίο «Εν Ναυπάκτῳ τῇ… Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές», του Γεώργιου Παραλίκα που δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «εμπρός»

Εν Ναυπάκτω τη…: Η ίδρυση του υποδιδασκαλείου στη Ναύπακτο το 1893

Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές

Του Γεώργιου Α. Παραλίκα

Ίσως είναι σε πολύ λίγους γνωστό ότι στη Ναύπακτο λειτούργησε Υποδιδασκαλείο, δηλαδή σχολή για την μόρφωση γραμματιστών, για τις ανάγκες των γραμματείων της χώρας. Την ίδρυση και ύπαρξη Υποδιδασκαλείου στην πόλη μας, μνημονεύει ο Γ. Μπουκουβάλας στο βιβλίο του με τίτλο “ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ”, που εκδόθηκε το 1902. Μεταξύ των πολλών ενδιαφερόντων αναφέρει ότι το 1893 συστάθηκε Υποδιδασκαλείο στη Ναύπακτο και σε άλλα μέρη της Ελλάδος. Λειτούργησε επί μία τριετία και μετά καταργήθηκαν όλα όσα συστάθηκαν το 1893.

Δεύτερη γραπτή μαρτυρία για την ίδρυση και τη λειτουργία του, είναι συμβολαιογραφική πράξη, στην οποία ο Ιωάννης Παπαχρήστου, Ειρηνοδίκης Ναυπάκτου, ενεργών ως εκπρόσωπος του Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαίδευσης ενοικίασε το ανώγειο της Βασιλικής χήρας Γεωργ. Αθανασιάδη, που βρισκόταν στο ανατολικό προάστιο της πόλης. Πρόκειται για το κτίριο, που στεγαζόταν το Ελληνικό Σχολείο, και όπως αναφέραμε βρισκόταν πάνω από το χώρο, στον οποίο επί μακρό χρονικό διάστημα στεγάστηκε στη συνέχεια το φαρμακείο της κ. Αναστασίας Πατούχα Παπαθανάση. Συγκεκριμένα αναφέρεται ότι η οικία αυτή θα χρησίμευε «…διά την στέγασιν του εν Ναυπάκτω συσταθησομένου Υποδιδασκαλείου αντί του μηνιαίου μισθώματος των 80 δραχμών». Η μίσθωση αυτή αναφέρεται στο υπ’ αριθμ. 17595/16153 έγγραφο του παραπάνω Υπουργείου.

Μία τρίτη ενδιαφέρουσα γραπτή μαρτυρία αποτελεί ένας τίτλος σπουδών, που εκδόθηκε τότε και διασώζεται μέχρι σήμερα. Είναι το απολυτήριο του Αθανασίου Παπαλάμπρου από την Γρανίτσα (σήμερα Ανθόφυτο). Είναι ο παππούς του συμπολίτη μας κ. Αθανασίου Παπαλάμπρου, τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά για την παραχώρησή του. Ο τίτλος – απολυτήριο εκδόθηκε από το Διδασκαλείο της Αθήνας, αλλά αναφέρει ότι παρακολούθησε μαθήματα ο παραπάνω γραμματιστής στο Υποδιδασκαλείο Ναυπάκτου για το σχολικό έτος 1893 – 1894. Επειδή ενδεχομένως στο τοπικό Υποδιδασκαλείο δεν υπήρχε Εξεταστική Επιτροπή, χρειάστηκε να ταξιδέψει ως την Αθήνα, όπου έδωσε τις τελικές εξετάσεις και ανακηρύχθηκε Γραμματέας Γ’ Τάξεως.

Αυτές οι τρεις γραπτές μαρτυρίες αποδεικνύουν ότι πράγματι λειτούργησε Υποδιδασκαλείο στην Ναύπακτο. Δεν γνωρίζουμε όμως ποιοι και πόσοι ήταν οι καθηγητές, πόσοι μαθητές φοίτησαν καθόσον δεν υπάρχει κανένα άλλο στοιχείο ή αρχείο. Θεωρούμε ότι όταν καταργήθηκε τρία χρόνια μετά από τη σύστασή του το Υποδιδασκαλείο, το αρχείο λειτουργίας του μεταφέρθηκε στο Υπουργείο ή σε κάποια άλλη αρμόδια υπηρεσία. Όσο για το οίκημα, που στεγάστηκε το Υποδιδασκαλείο, μετά την κατάργησή του χρησιμοποιήθηκε για να στεγαστεί το Ελληνικό Σχολείο, όπως προαναφέραμε.

*απόσπασμα από το βιβλίο «Εν Ναυπάκτῳ τῇ… Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές», του Γεώργιου Παραλίκα που δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «εμπρός»

Σ. Μακκού: Μπερδεύτηκα. Και τώρα;

Γράφει η Σάντυ Μακκού

Η σύγχυση είναι μια κοινή πτυχή της ζωής μας. Δύναται να είναι χρήσιμη και ίσως ακόμη κι απαραίτητη, ειδικά όταν περιέχει την προσπάθεια εκμάθησης. Η σύγχυση προκύπτει συνήθως όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με νέες πληροφορίες. Είναι ιδιαίτερα πιθανό να συμβεί όταν οι πληροφορίες που συναντάμε είναι περίπλοκες, άγνωστες σε εμάς ή αντίθετες  με οτιδήποτε έχουμε βιώσει στο παρελθόν.

Όταν συμβεί αυτό, μπορεί να είναι δύσκολο να συνδυάσουμε τις νέες εισερχόμενες πληροφορίες με αυτά που ήδη γνωρίζουμε. Ας λάβουμε υπόψην ένα απλό παράδειγμα, ένα πρόβλημα μαθηματικών που ενδέχεται να  προκαλέσει σύγχυση, είτε επειδή δεν γνωρίζουμε τι σημαίνουν τα μαθηματικά σύμβολα είτε γιατί δυσκολευόμαστε  με τους υπολογισμούς.

Η σύγχυση παρουσιάζεται όταν  η προηγούμενη γνώση μας πάνω σε μία αντίστοιχη κατάσταση μας έχει αφήσει ανεπαρκείς να αντιμετωπίσουμε νέες πληροφορίες. Ανεξάρτητα από το αν η σύγχυση συμβαίνει επειδή τα πράγματα είναι υπερβολικά περίπλοκα ή φαινομενικά παράλογα, συνδέεται πάντα με κάποιο είδος γνωστικού αδιέξοδου, όταν αντιμετωπίζουμε μια δυσκολία ενσωμάτωσης νέων πληροφοριών στον υπάρχοντα τρόπο κατανόησης του κόσμου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η σύγχυση αναφέρεται ως ένα επιστημονικό συναίσθημα, δηλαδή ένα συναίσθημα που σχετίζεται ειδικά με την ανάπτυξη της γνώσης και της κατανόησής μας.

Τι φορτίο μπορεί να έχει όμως αυτό το συναίσθημα, αυτή η κατάσταση; Μπορεί να χαρακτηριστεί παραγωγική;

Όταν οι άνθρωποι προσπαθούν να μάθουν κάτι νέο, η σύγχυση θεωρείται συχνά αρνητική, κάτι που πρέπει να αποφευχθεί. Λίγοι από εμάς θα σκεφτόμαστε εύκολα ότι μια θετική μαθησιακή εμπειρία συνδέεται  με την κατάσταση σύγχυσης. Ο πιο προφανής λόγος για αυτό είναι ότι η σύγχυση, όταν επιμένει, μπορεί πολύ γρήγορα και απλοϊκά να μετατραπεί σε απογοήτευση ή πλήξη.

Είναι, τοιουτοτρόπως , εφικτή η αποδέσμευση και η εγκατάλειψη της προσπάθειας να προχωρήσει περαιτέρω. Η σύγχυση, παρ’ όλα αυτά, αντί να είναι αρνητική, μπορεί στην πραγματικότητα να είναι μια παραγωγική πτυχή της μαθησιακής διαδικασίας. Το αίσθημα σύγχυσης δύναται να χρησιμεύσει ως δείκτης ότι κάτι δεν λειτουργεί – είναι εξ ορισμού ένα σήμα γνωστικού αδιέξοδου – και ως εκ τούτου μπορεί να είναι ένα ιδιαίτερα χρήσιμο στοιχείο. Το κλειδί είναι να διασφαλιστεί ότι όταν προκύψει σύγχυση, αναγνωρίζεται και δεν επιτρέπεται να παραμείνει για πολύ καιρό.

Επομένως, για να βεβαιωθούμε ότι επωφελούμαστε από σύγχυση, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε και να παραδεχτούμε ότι υπάρχει. Οι περισσότεροι συνειδητά ή και ασυνείδητα είμαστε απρόθυμοι να παραδεχτούμε ότι βιώνουμε σύγχυση. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη καθώς υπάρχει ένα αρνητικό στίγμα που συνδέεται με τη σύγχυση. Συχνά θεωρείται άδικα ως ένδειξη έλλειψης νοημοσύνης.

Έτσι, ένας βασικός τρόπος για να αξιοποιήσουμε τη σύγχυση όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με νέες έννοιες ή ιδέες, είναι, όπως προείπαμε, να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχει σύγχυση. Οφείλουμε αν μη τι άλλο να είμαστε άνετοι με αυτό, αλλά και να προσπαθήσουμε να το επιλύσουμε και να οδηγηθούμε εκτός της εν λόγω συνθήκης έχοντας μάθει από αυτή.

Το αίσθημα σύγχυσης είναι μερικές φορές δύσκολο σε έναν κόσμο που συχνά έχει προκατάληψη προς εξηγήσεις περίπλοκων ιδεών που είναι απλουστευμένες και εύκολες στην αποδοχή.

Για παράδειγμα, σε ένα περιβάλλον πολυμέσων, πολύπλοκες ιδέες και έννοιες παρουσιάζονται συχνά με ένα τρόπο ομαλό, άπταιστο, ελκυστικό και διασκεδαστικό. Τα ολοένα και περισσότερα διαδικτυακά βίντεο εξηγούν τακτικά περίπλοκες επιστημονικές διαδικασίες με εντυπωσιακές, εύκολες στην παρακολούθηση κινούμενες εικόνες. Οι ιδέες που παρουσιάζονται μοιάζουν να έχουν νόημα εκείνη τη στιγμή. Αλλά εάν οι ιδέες δεν μας προκαλούνται με θεμελιώδη τρόπο, μπορεί να μην υποβάλλονται σε επεξεργασία αρκετά βαθιά ώστε να οδηγήσουν σε διαρκή μάθηση.

Δυστυχώς, με αυτόν τον τρόπο μπορεί πολύ εύκολα να σχηματίσουμε ένα λανθασμένο επίπεδο κατανόησης  περίπλοκων εννοιών. Οι στιλπνοί πόροι υψηλής αξίας παραγωγής έχει αποδειχθεί ότι δίνουν στους ανθρώπους μια διογκωμένη αίσθηση κατανόησης.

Μπορεί να είναι εύκολο να βρείτε πληροφορίες σχετικά με πολύ περίπλοκα φαινόμενα, που φαίνεται εύκολο να κατανοηθούν και να ευθυγραμμιστούν καλά με τις διαισθητικές μας αντιλήψεις ή και παρερμηνείες. Εν μέρει αυτό συμβαίνει επειδή το διαδίκτυο έχει διευκολύνει την εύρεση πολύ ελκυστικών εξηγήσεων για φαινόμενα που είναι πολύ καλά στη μείωση της πολυπλοκότητας για να καταστούν αυτές οι έννοιες κατανοητές. Μπορεί, ακόμη και να καταλήξουμε σε ερμηνείες γεγονότων που ταιριάζουν με τις προηγούμενες αντιλήψεις μας.

Αλλά εάν καταφέρουμε να γευτούμε τα οφέλη της σύγχυσης, εφοδιαζόμαστε με δύο βασικά μαθήματα. Πρώτον, το να μπερδεύουμε ή και να μπερδευόμαστε με  περίπλοκες έννοιες  και φαινόμενα  μπορεί να σημαίνει ότι επενδύουμε αρκετή πνευματική προσπάθεια στην διαδικασία  κατανόησης.  Δεύτερον, είναι σημαντικό να δούμε τον αγώνα και τη σύγχυση ως σημαντικό μέρος της μαθησιακής διαδικασίας. Όταν συναντάμε νέες, περίπλοκες ιδέες, είναι χρήσιμο να τις βρίσκουμε δύσκολες και μπερδεμένες, εφ ‘όσον η σύγχυση δεν παραμένει πολύ καιρό.

Ο αγώνας που σχετίζεται με την υπερνίκηση της σύγχυσης μας βοηθά να βρούμε καλύτερες στρατηγικές για την κατανόηση του κόσμου. Έτσι την επόμενη φορά που θα αισθανθούμε μπερδεμένοι όταν θα προσπαθήσουμε  να μάθουμε ή να αντιληφθούμε  κάτι καινούργιο, ας αναλογιστούμε  ότι μάλλον βρισκόμαστε  στο σωστό δρόμο.

 

Εν Ναυπάκτω τη…: Το πρώτο Γυμνάσιο στη Ναύπακτο το 1923

Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές

Του Γεώργιου Α. Παραλίκα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ

Η Ναύπακτος άργησε, συγκριτικά με άλλες πόλεις, να αποκτήσει Γυμνάσιο. Έτσι πολλά παιδιά της πόλης μας και της επαρχίας γενικότερα έμειναν εδώ μόνο με τη μόρφωση του Ελληνικού Σχολείου (Σχολαρχείου) λόγω οικονομικών δυσχερειών. Οι μαθητές, που είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν τις σπουδές τους μετά το Ελληνικό Σχολείο στο Μεσολόγγι, στην Πάτρα, στο Αγρίνιο, στο Αίγιο, στην Αθήνα και σε άλλα μέρη, ήταν πολύ λίγοι.

Από την εφημερίδα “ΜΕΤΑΒΟΛΗ” πληροφορούμαστε ότι το αρμόδιο Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημόσιας Εκπαίδευσης ενέκρινε την σχετική έκθεση για τη σύσταση Γυμνασίου στη Ναύπακτο και αναμένετο η τελική έγκριση από τον Υπουργό. Πράγματι, η ίδρυση του Γυμνασίου Ναυπάκτου δημοσιεύτηκε στο Φ.Ε.Κ. 198/20.7.1923.

Πρώτος Γυμνασιάρχης του νεοσύστατου τότε Γυμνασίου ορίστηκε με την υπ’ αριθμ. 52957/14.11.1923 Διαταγή του αρμόδιου Υπουργείου ο Διον. Χρ. Κορδάτος, ο οποίος ήταν αντιπρόσωπος του Δημοσίου για όλες τις εν γένει ενέργειες για την λειτουργία του Γυμνασίου. Από συμβολαιογραφική πράξη μαθαίνουμε ότι ενοικιάστηκε, ύστερα από μειοδοτικό διαγωνισμό, ανώγειος κατοικία στο κέντρο της πόλης, ιδιοκτησίας Κωνσταντίνου και Ανδρέα Κοζώνη, για την στέγαση του νεοσύστατου τότε Γυμνασίου. Πρόκειται για το ίδιο κτίριο, που στεγαζόταν το Ελληνικό Σχολείο, που είχε ήδη περιέλθει στην ιδιοκτησία Ανδρέα και Κων. Κοζώνη.

Στο ενοικιαστήριο συμβόλαιο αναγράφονταν οι όροι της ενοικίασης, ήτοι η διάρκεια, (δύο έτη), το μηνιαίο μίσθωμα, (150 δραχμές), και άλλοι όροι, που διέπουν την ενοικίαση κτιρίων για στέγαση σχολείων. Ως προαύλιο θα χρησιμοποιούσαν οι μαθητές τον συνεχόμενο του κτιρίου χώρο, όπως αναφέρει το ενοικιαστήριο, αλλά θα έκαναν χρήση και του χώρου, που γινόταν παλαιά η λαϊκή αγορά της πόλης και τώρα είναι η επέκταση του Δημαρχειακού Μεγάρου.

Με την ίδρυση και λειτουργία του Γυμνασίου στην πόλη μας προέκυψε η ανάγκη για ιδιόκτητο κτίριο, πιο μεγάλο και πιο άνετο. Το κράτος δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στην αγορά οικοπέδου και κατασκευή κτιρίου. Αποφασίστηκε λοιπόν να προσφέρουν οι Ναυπάκτιοι το οικόπεδο και το κράτος θα αναλάμβανε το κόστος της κατασκευής του κτιρίου. Οι προσπάθειες συγκέντρωσης χρημάτων για την αγορά οικοπέδου έγιναν από τον αείμνηστο Επίσκοπο Ναυπακτίας και Ευρυτανίας Αμβρόσιο, ο οποίος ίδρυσε το σύλλογο «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» με μέλη εξέχοντες Ναυπακτίους. Σκοπός του συλλόγου υπήρξε η  συγκέντρωση χρημάτων για την αγορά του οικοπέδου. Στο σύλλογο αυτό πρόεδρος ήταν ο Επίσκοπος Αμβρόσιος και μέλη οι Ναυπάκτιοι: Π. Νόβας, Δ. Παπανικολάου, Σπ. Κούμπιος, Σπ. Λιανός και Ι. Κοτίνης. Πράγματι, όπως αποδεικνύεται, ο σύλλογος έκανε εράνους, δέχτηκε προσφορές και ζήτησε οικονομική ενίσχυση από τους μετανάστες Ναυπακτίους, ιδίως της Αμερικής, για την επίτευξη του εν λόγω έργου. Οι ενέργειες του συλλόγου απέφεραν καρπούς. Από την ερφημερίδα «ΝΑΥΠΑΚΤΙΑ» στο φύλλο με ημερομηνία 3/7/1925 διαβάζουμε ότι αρκετοί ομογενείς από το DALLAS του TEXAS προσέφεραν τα εξής ποσά:

(Αναφέρουμε ονόματα δωρητών και το αντίστοιχο ποσό. $ = δολάρια)

  • Νικόλαος και Ιωάννης Πιάς εκ Βοϊτσάς 30 $
  • Ευθύμιος Λάμπρου Φράγκος εκ Ναυπάκτου 25 $
  • Χρήστος Ιωάννου Σπορίτης εκ Βετολίστης 25 $
  • Αθανάσιος Χρ. Ασημακόπουλος εκ Μικράς Λομποτινάς 25 $
  • Βασίλειος Ασημακόπουλος εκ μικράς Λομποτινάς 25 $
  • Χαρ. Δ. Παπαχαραλάμπους εκ Μεγάλης Λομποτινάς 25 $
  • Π. Δ. Καραδήμας εκ Βοϊτσάς 25 $
  • Γεώργιος και Γρηγ. Ραμπαούνης εκ Πλατάνου 20 $
  • Κ. Χ. Γιαννακόπουλος εκ Μικρής Λομποτινάς 10 $
  • Χαρ. Παπανικολάου εκ Μεγάλης Λομποτινάς 10 $
  • Π. Σταυρογιαννόπουλος εκ Βοϊτσάς 10 $
  • Κ.Δ. Καραδήμας εκ Βοϊτσάς 10 $
  • Καφενείο Jeferson DALLAS 8 $
  • Νικ. Αθ. Ασημακόπουλος εκ Μεγάλης Λομποτινάς 5 $
  • Κων/νος Παπανικολάου εκ Μεγ. Λομποτινάς 5 $
  • Κων/νος Ιωαν. Σπορίτης εκ Βετολίστας 5 $
  • Κων/νος Κοκοτάκης εκ Βετολίστας 5 $
  • Λεωνίδας Φούκας εξ Ασπριά 5 $
  • Γεώργιος Φούκας εξ Ασπριά 5 $
  • Κων/νος Σταυρογιαννόπουλος εκ Βοϊτσάς 3 $
  • Θεοφάνης Παπαλιβερίου εκ Βετολίστας 3 $
  • Γεώργιος Τσαγκανός εξ Ασπριά 3 $
  • Χρήστος Αντωνόπουλος εξ Ασπριά 3 $
  • Γεώργιος Σιδεροφάης εκ Νισβάρι 2 $
  • Γεώργιος Βέργος εκ Μικράς Λομποτινάς 2 $
  • Κων/νος Μάρκος εκ Βοϊτσάς 2 $
  • Σταύρος Κερασιάς εκ Μεγάλης Λομποτινάς 2 $

Το Διοικητικό Συμβούλιο του εν Ναυπάκτω συλλόγου «ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» αφού συνήλθε, συνέταξε και απέστειλε εις αυτούς ευχαριστήριον επιστολήν και εκήρυξε δωρητάς όσους προσεφέραν 25 $ ή 1.500 δραχμάς και άνω. Τέλος η εφημερίδα ΝΑΥΠΑΚΤΙΑ «… συγχαίρει αυτούς και εύχεται όπως το παράδειγμά τους μιμηθούν και οι λοιποί εν Αμερική συμπατριώτες μας και συνεχίσουν το έργο τους.»

Εκτός από τις οικονομικές συνεισφορές έχουμε και διάθεση ακινήτου για την ανέγερση του Γυμνάσιου. Ο Ευθύμιος Ιωαν. Χρυσαΐτης στην διαθήκη του201 κληροδότησε ανώγεια κατοικία, που βρισκόταν στο ανατολικό προάστειο της πόλης, σήμερα στο κέντρο της, με προαύλιο και συνεχόμενη αποθήκη. Η οικία στη διαθήκη είχε ως όρια γύροθεν, τη δημόσια οδό Ναυπάκτου – Αγρινίου (σημερινή Ιλάρχου Τζαβέλλα), την οικία Χρήστου Σακελάρη, Χρήστου Τριανταφύλλου και το περιβόλι κληρονόμων Ιωάννη Δημολίτσα. Πρόκειται για το παλαιό αρχοντικό, που έχουν σήμερα οι κληρονόμοι Ιωάννου Κάβουρα. Οι όροι της διαθήκης ήταν να χρησιμοποιηθεί η οικία ως Γυμνάσιο ή να εκποιηθεί για την κατασκευή νέου Γυμνασίου. Μάλλον έγινε εκποίηση και το αγόρασε ο Ναυπάκτιος έμπορος Δημήτριος Λαμνάτος. Στην διαθήκη αναφέρει την επιθυμία του να ονομασθεί το Γυμνάσιο “Χρυσαΐτειο Γυμνάσιο Ναυπάκτου”.

Αφού με αυτούς τους τρόπους συγκεντρώθηκαν αρκετά χρήματα, ο Πρόεδρος του συλλόγου προέβη στην αγορά εκτάσεως για την ανέγερση του κτιρίου. Εντός του 1928 υπάρχουν συνολικά τέσσερις συμβολαιογραφικές πράξεις αγοράς, ομόρων εκτάσεων της προηγουμένης από τον Πρόεδρο του συλλόγου, Επίσκοπο Αμβόσιο.

Η πρώτη συμβολαιογραφική πράξη αφορά στην αγορά έκτασης 6.500 τ.μ. περίπου από τον Κωνσταντίνο Τρικκαίο.

Η δεύτερη αγορά, έκτασης 140 τ.μ., έγινε από την Ευτυχία, σύζυγο, Κωνσταντίνου Βέργου.

Η τρίτη αγορά έγινε από τον Γεώργιο Μυλωνά και την Τασούλα, σύζυγο Χρ. Πατσατζόπουλου, έκτασης 1.580 τ.μ. και

Η τέταρτη, αφορά σε αναγκαστική απαλλοτρίωση έκτασης 940 τ.μ., ιδιοκτησίας Χρήστου Αναστασόπουλου, από τον Πόδο Ναυπακτίας, ύστερα από δικαστική απόφαση, επειδή ο ιδιοκτήτης ευρίσκετο στην Αμερική. Τα χρήματα της αξίας της έκτασης κατατέθηκαν στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.

Μετά την αγορά οι παραπάνω εκτάσεις απετέλεσαν ενιαία έκταση 9.160 τ.μ. περίπου, που παραχωρήθηκε στο Δημόσιο και συγκεκριμένα στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο με την σειρά του έκανε μειοδοτικό διαγωνισμό για την ανέγερση κτιρίου. Μειοδότης αναδείχθηκε ο εργολάβος Γεώργιος Μακρυγιάννης (ο πατέρας του πρώην Δημάρχου Ναυπάκτου 1978 – 1982  Κωνσταντίνου Μακρυγιάννη), Ναυπάκτιος.

Δεν έχουμε αναλυτικά στοιχεία πότε άρχισε και πότε τελείωσε η κατασκευή του κτιρίου. Το μόνο στοιχείο, που έχουμε, είναι έγγραφο του Υπουργείου Παιδείας με αριθμό 10328/13.3.1933, που απευθύνει στο Νομομηχανικό στο Μεσολόγγι με την 4η πιστοποίηση εκτέλεσης εργασιών του Γυμνασίου.

Το Γυμνάσιο άρχισε να στεγάζεται στο νέο κτίριο το σχολικό έτος 1936 – 1937. Ως μαρτυρία επικαλούμαι το γεγονός ότι οι αείμνηστοι αδερφοί μου Ιωάννης και Αντώνιος Παραλίκας, που υπήρξαν από τους πρώτους μαθητές, που στεγάστηκαν στο νέο κτίριο την ίδια σχολική χρονιά, ήταν μαθητές της 1ης Τάξης του Γυμνασίου.

*απόσπασμα από το βιβλίο «Εν Ναυπάκτῳ τῇ… Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές», του Γεώργιου Παραλίκα που δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «εμπρός»

Σ. Σιδηροπούλου-Καραγιώργου: 101 χρόνια μνήμης

Γράφει η Σοφία Σιδηροπούλου-Καραγιώργου

19 Μαΐου, έκλεισε και αυτή η μέρα μνήμης για την γενοκτονία των Ποντίων, το ημερολόγιο δείχνει 20 και σκέφτομαι ότι κάθε μέρα καθ’ όλη την διάρκεια του χρόνου πρέπει να είναι μέρα μνήμης όταν το γένος μας κατακρεουργήθηκε, όταν οι δικοί μας άνθρωποι βγήκαν μέσα απ’ την φωτιά μα άφησαν πίσω τα κομμάτια τους .

Είχα την τύχη να έχω προγόνους με βαθιά ριζωμένη την Ελληνική τους καταγωγή στο DNA.

Η γιαγιά μου από την πλευρά του πατέρα μου ήταν περήφανη γιατί είχε συμπατριώτη τον Άγιο Βασίλη, ήταν από την Καισάρεια. Μακάρι να είχα την ωριμότητα να καταγράψω τις ιστορίες που μου έλεγε, ακόμη και στα παραμύθια της ο δράκος φορούσε τουρκικό φέσι. Ήταν πολύ σκληρός και ιδιότροπος άνθρωπος και αυτό μ’ έκανε να μην είμαι πολύ «κοντά» της. Τώρα μετά από τόσα χρόνια που έχουν περάσει, από τότε που «έφυγε», σκέφτομαι ότι ήταν σκληρή η ζωή της… κι έτσι αναγκάστηκε να σκληρύνει και η ίδια για να επιβιώσει. Σώθηκε από μια Αμερικάνα που έβαλε να την τραβήξουν από την θάλασσα γιατί την λυπήθηκε και θέλησε να την υιοθέτηση. Η γιαγιά μου έκλαιγε και δεν ήθελε γιατί πίστευε ότι θα έβρισκε τους δικούς της… μάνα, πατέρα, αδερφό. Δεν τους βρήκε ποτέ, μεγάλωσε μόνη της. Την κυνηγούσε η εικόνα ανθρώπων που προσπαθούσαν να πιαστούν από βάρκες η ν’ ανέβουν στα καράβια και τους έκοβαν τα χέρια. Η θάλασσα πλημμυρισμένη από ανθρώπους μισοπνιγμένους και σκοτωμένους, άλλοι επέπλεαν μπρούμυτα και άλλοι κοιτούσαν μ’ ανοιχτά παγωμένα μάτια τον ουρανό. Η κόλαση ζωντανή έτοιμη να καταβροχθίσει τους κατατρεγμένους.

Παντρεύτηκε και έκανε δικό της σπιτικό σε μια πατρίδα αφιλόξενη, σε ένα μέρος που οι ντόπιοι για χρόνια έβλεπαν τους νεόφερτους σαν «ματζίρηδες». Όταν μου έλεγε της ιστορίες της προσφυγιάς της, είχε την συνήθεια να πιάνει τους λοβούς των αυτιών της και να τους τρίβει, ήταν κομμένοι καθώς της άρπαξαν τα σκουλαρίκια τραβώντας τα.

Δεν είχε χάσει την ελπίδα ότι θα έβρισκε τον αδερφό της, μόνο τα παιδιά της έχανε ένα ένα. Βλέπεις, όσο ήταν εν ζωή έχασε τα 4 από τα 5, μαζί και τον άντρα της .

Κάθε απόγευμα έβαζε ένα ράδιο που είχαμε στο σπίτι και άκουγε τις ανακοινώσεις του Ερυθρού Σταυρού, όσο άκουγε έβαζε το χέρι της μέσα απ’ την μαντήλα της και έπιανε σφιχτά τον κομμένο λοβό του αυτιού.

«Η Ευρώπη Σιδηροπούλου αναζητά τον αδερφό της Μ. Αμανατίδη που χάθηκε ερχόμενος από την Καισάρεια στην Ελλάδα. Στην κοιλιά του έχει ένα μεγάλο κάψιμο».

Μια ωραία ημέρα ήρθε ένα γράμμα από τον Ερυθρό Σταυρό και συγχρόνως από έναν κύριο. Δεν ξέρω ακριβώς τι γράφανε αλλά υπήρξε μεγάλη αναστάτωση στο σπίτι. Σε 10 ημέρες περίπου έφτασε ένας άνδρας. Ο Πατέρας μου τον καλωσόρισε, η γιαγιά στεκόταν αμίλητη και παγωμένη. Τον κοιτούσε προσεκτικά, τα μαλλιά, τα χέρια του, τα μάτια, άρχισε να του κάνει ερωτήσεις. Πως ήταν το σπίτι τους, πως λέγανε την μάνα, τον πατέρα, την γειτόνισσα, που ήταν το παρχάρι τους… Αυτός απαντούσε αμέσως, όμως είχαν περάσει 40 χρόνια. Τον έβρισκε μετά από 40 χρόνια και ήθελε να είναι 100%σίγουρη. Τον ρώτησε αν του είχε συμβεί κάποιο ατύχημα όταν ήταν μικρός και αυτός σήκωσε την μπλούζα του και την κοίταζε στα μάτια. Η γιαγιά μου κοιτούσε το καμένο δέρμα σαν να έβλεπε ένα χάρτη με χαραγμένη επάνω του την πορεία της ζωής τους.

Λύθηκε, λύγισαν τα πόδια της, ποτάμια δάκρυα και από τους δύο και μια γέφυρα τα χέρια τους ένωσε σφιχτά το τότε και την στιγμή σαν να μην μεσολάβησαν 40 χρόνια, σαν να προσπαθούσαν να ξαναδέσουν τα χαμένα κομμάτια των άγνωστων ζωών τους. Όσες μέρες έμεινε ήταν συνέχεια ο ένας δίπλα στον άλλον, μιλούσαν ασταμάτητα, με κάποιον μαγικό τρόπο, εκεί που μιλούσαν για την Πατρίδα ανακάτευαν κομμάτια της μετέπειτα ζωής τους.

Η ζωή όμως μια φορά σκληρή, πάντα σκληρή, της έφερε εκείνη την χρονιά τον αδερφό και της πήρε τον γιό…

Εν Ναυπάκτω τη…: Τα δημοτικά σχολεία και το σχολαρχείο της Ναυπάκτου

Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές

Του Γεώργιου Α. Παραλίκα

(συνέχεια από το προηγούμενο)

ΣΧΟΛΕΙΑ

Ι. ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Το 1935 ιδρύθηκε νέο μικτό δημοτικό σχολείο στο δυτικό μέρος της πόλης για να αποσυμφορηθεί το τότε μοναδικό υπάρχον, που λειτουργούσε στο κέντρο της. Έτσι το υπάρχον ονομάστηκε 1ο Δημοτικό Σχολείο Ναυπάκτου και το νέο 2ο Δημοτικό Σχολείο Ναυπάκτου. Το νέο σχολείο στεγάστηκε κατ’αρχάς σε ενοικιαζόμενο οίκημα, συγκεκριμένα στην οικία του Κωνσταντίνου Αποστόλου στην Ψανή, δίπλα ακριβώς από την ομώνυμη πηγή. Ως προαύλιο είχε τον χώρο προς την θάλασσα. Εκεί λειτούργησε μέχρι τον πόλεμο του 1940. Μετά στεγάστηκε στην οικία (ισόγειο) του Γιώργου Μαγκλάρα, απέναντι από το σημερινό κτιριακό συγκρότημα 1ου Γυμνασίου – Λυκείου επί της οδού Μεσολογγίου. Επειδή ο χώρος ήταν μικρός και κάθε χρόνο αύξανε ο αριθμός των μαθητών, τα μαθήματα μερικών τάξεων διδάσκονταν στην αρχή στις εκκλησίες της περιοχής, Άγιο Διονύσιο και Άγιο Στέφανο. Στη συνέχεια, τα μαθήματα διδάσκονταν σε ενοκιαζόμενα οικήματα κοντά στο σχολείο, όπως το ισόγειο της οικίας  Ευγενίας Τσάρα και η ισόγειος οικία Φωτίου Σχοινά, επί της οδού Ελευθερίας. Το σημερινό 2ο Δημοτικό Σχολείο άρχισε να λειτουργεί από τον Φεβρουάριο 1955 με μία μόνο τάξη, την Δ’. Αυτής της τάξης υπήρξα και εγώ μαθητής με δάσκαλο τον αείμνηστο Χαράλαμπο Τσαγκανό. Το Σεπτέμβριο του 1955 με την ολοκλήρωση άλλων δύο αιθουσών λειτούργησαν και άλλες δύο τάξεις. Μέχρι το τέλος του σχολικού έτους 1955 1956 λειτούργησαν όλες οι τάξεις του σχολείου και στεγάστηκαν στο νέο κτίριο.

Οι ενέργειες για την ανέγερση του 2ου Δημοτικού Σχολείου είχαν ξεκινήσει ήδη από το 1940. Συγκεκριμένα στις 21/7/1940 απεστάλη έγγραφο από τη Νομαρχία Αιτωλοακαρνανίας για να διενεργηθεί στις 28/7/1940 μειοδοτική δημοπρασία για την ανέγερση του 2ου Δημοτικού Σχολείου Ναυπάκτου στη θέση, που βρίσκεται σήμερα. Πιθανόν να είχε ολοκληρωθεί η μειοδοτική δημοπρασία, αλλά με την έναρξη του πολέμου του 1940, το βέβαιο είναι ότι σταμάτησε κάθε ενέργεια.

Οι ενέργειες για την ανέγερση του σχολείου συνεχίστηκαν μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Συγκεκριμένα, τον Απρίλιο 1948 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος. Όπως ήταν φυσικό, έγινε γιορτή, παρουσία των αρχών του τόπου και της εκπαιδευτικής κοινότητας (δασκάλων, μαθητών και γονέων). Από τα χειρόγραφα που μας άφησε ο τότε Διευθυντής του 2ου Δημοτικού Σχολείου Ναυπάκτου, αείμνηστος Μιλτιάδης Κοτίνης, μαθαίνουμε ότι στη ομιλία του μεταξύ άλλων ζήτησε, επειδή τα οικονομικά του κράτους δεν ήταν ανθηρά, να υπάρξει οικονομική ενίσχυση από τους κατοίκους. Όλοι προσέφεραν ό,τι μπορούσε ο καθένας. Χαρακτηριστική ήταν η κίνηση του πρόσφυγα καραγωγέα Χρήστου Σταματίου (του επονομαζόμενου Χρηστέλλη), που έδωσε 50 δραχμές, ποσό σεβαστό για την εποχή, αφού όχι μόνο τα οικονομικά της Πολιτείας δεν ήταν καλά, αλλά ούτε και τα προσωπικά του καθενός ανθηρά. Έτσι ξεκίνησε σιγά σιγά η ανέγερση του 2ου Δημοτικού Σχολείου, άλλοτε με κρατική επιχορήγηση και άλλοτε με προσωπική εργασία των κατοίκων. Μερικές φορές ακόμα και τα δέρματα από τα πασχαλινά αρνιά  και κατσίκια, προσέφεραν οι οικογένειες των μαθητών ως οικονομική βοήθεια.

Αξιοπρόσεκτο σχετικά με την αρίθμηση των σχολείων της πόλης μας είναι ότι ενώ το 3ο Δημοτικό συστάθηκε το 1923 και το 2ο Δημοτικό συστάθηκε το 1935, διαπιστώνουμε αντίθετη αρίθμηση.

Αυτό έγινε διότι το 1923 η Αφροδίτη ήταν ξεχωριστός οικισμός της κοινότητας Ναυπάκτου. Όταν το 1945 η κοινότητα Ναυπάκτου έγινε Δήμος και συμπεριέλαβε μέσα στο Δήμο και την Αφροδίτη έπαψε το δημοτικό σχολείο να ονομάζεται Σχολείο της Αφροδίτης εντάχθηκε στα σχολεία του Δήμου και πήρε τον αριθμό «3» (3ο Δημοτικό Σχολείο Ναυπάκτου).

Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας όλων των σχολείων, που αναφέραμε υπήρξαν αξιόλογοι δάσκαλοι, οι οποίοι προσέφεραν πολύ σπουδαίο εκπαιδευτικό και κοινωνικό έργο.

Ένας από τους πιο σημαντικούς, κατά τη γνώμη μας, σύμφωνα με τα στοιχεία που διαθέτουμε, ήταν ο αείμνηστος Ιωάννης Κοτίνης, σε όλους μας λίγο – πολύ γνωστός τόσο ως δάσκαλος όσο και ως συγγραφέας του βιβλίου «Η ιστορία της Ναυπάκτου και της επαρχίας», που κυκλοφόρησε το 1905. Αξίζει να αναφέρουμε μια έκθεση, που συνέταξε ο επιθεωρητής για τον Ιωάννη Κοτίνη το έτος 1920: «Δημοδιδάσκαλος Ναυπάκτου, ηλικίας 41 ετών, εντόπιος, έγγαμος, πατήρ δύο (2) τέκνων. Επιθεωρήθη τετράκις υφ’ημών σχεδόν εις όλα τα μαθήματα. Εκ πάντων τούτων εσχηματίσαμε την πεποίθησιν ότι ο δημοδιδάσκαλος ούτος κέκτηται και μόρφωσιν αρτίαν και πείραν μεγάλην και φιλοτιμίαν εν τη εργασία του εξαιρετικήν δεικνύει. Διά τούτο πάντοτε από τους καρπούς των εργασιών του εμείναμε ευχαριστημένοι.

Αλλά και η εν τη κοινωνία δράσις του δεν είναι αναξία λόγου. Εργάζεται, κινείται και πρωτοστατεί προς παν έργον κοινής ωφελείας είτε φιλανθρωπικάς εσπερίδας, είτε δενδροφυτεύσεις και εν γένει είναι μοχλός σπουδαίας κοινωνικής εργασίας μεθ’ υπόληψιν και θέσιν εν τη κοινωνία. Νομίζω ότι επιβάλλεται να προταθεί κατ’ εκλογήν προς ικανοποίησιν ενός φιλοπoνότατου και ενθουσιώδους δημοδιδασκάλου, εργαζομένου εν τη πόλει της Ναυπάκτου και όστις ηθικώς ανυψούμενος θα δυνηθεί αφεύκτως να ανταποκριθεί μετά μείζονος θέρμης εις τας απαιτήσεις της υπηρεσίας». Αυτά γράφει ο επιθεωρητής στην έκθεσή του για τον μεγάλο δάσκαλο της πόλης Ιωάννη Κοτίνη. Σε άλλο πρακτικό επιθεώρησης με αριθμό και ημερομηνία 276/26.6.1926 εγκωμιάζει και το κοινωνικό του έργο αναφέροντας τα εξής:

– Έκανε έρανο υπέρ του καλλωπισμού των εκκλησιών της Ναυπάκτου εξ ου εισπράχθησαν 11.000 δραχμαί.

– Ομοίως υπέρ του ωρολογίου της πόλεως και εισπράχθησαν 1.220 δραχμαί.

– Ομοίως υπέρ των πτωχών της πόλεως και εισπράχθησαν 2.900 δραχμαί.

– Ομοίως υπέρ των οικογενειών των εφέδρων και εισπράχθησαν 1.750 δραχμαί.

– Ομοίως υπέρ του σχολικού ταμείου και εισπράχθησαν 2.000 δραχμαί.

– Συντηρεί μετά των υφισταμένων διδασκάλων σχολικόν κήπον και ενήργησε μετά των μαθητών του σχολείου του την δενδροφύτευσιν των υπερκειμένων της πόλεως λόφων.

Το αρμόδιο συμβούλιο, λαμβάνοντας υπόψη την έκθεση του επιθεωρητή πρότεινε «Να τύχει ηθικής αμοιβής ο δάσκαλος Ιωάννης Κοτίνης διά την επιμελή και ευσυνείδητο εκπλήρωση των καθηκόντων εν τω σχολείω και διά την εκτός σχολείου κοινωνικήν δράσιν του.»

ΙI. ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (ΣΧΟΛΑΡΧΕΙΟ)

Την πρώτη γραπτή μαρτυρία για την σύσταση Ελληνικού Σχολείου στην Ναύπακτο την έχουμε από τη Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος, με αριθμό 11/12.3.1830, όπου αναφέρει ότι αποφασίστηκε η σύσταση Ελληνικού Σχολείου στη Ναύπακτο, πλην όμως η σύσταση έμεινε στα χαρτιά και το σχολείο δεν λειτούργησε, καθόσον δεν αναφέρεται πουθενά (είτε προφορικά είτε γραπτά) η λειτουργία του. Σε περιγραφές βιβλίων και Φ.Ε.Κ., που αναφέρουν στοιχεία για την λειτουργία Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων σ’ όλη τη χώρα, δεν αναφέρεται τίποτα σχετικό για τη Ναύπακτο.

Από το βιβλίο του Χρήστου Ρέππα “Εκπαιδευτικά της Ναυπακτίας 1833 – 1847” μαθαίνουμε ότι το Ελληνικό Σχολείο στη Ναύπακτο άρχισε να λειτουργεί τον Δεκέμβριο του 1846 με πρώτο Σχολάρχη τον Χαράλαμπο Παπανικολάου. Πού στεγάστηκε το σχολείο αυτό δεν μας είναι γνωστό. Η πρώτη γραπτή πληροφορία για την στέγασή του είναι από το 1850, όταν με συμβολαιογραφική πράξη191 ενοικιάστηκε η οικία του Κίτσου Τζαβέλλα, που αποτελείταν από δύο (2) δωμάτια και βρισκόταν εκτός του φρουρίου, για να χρησιμοποιηθεί για τη στέγαση της Επαρχιακής Σχολής, όπως ονομάζει η παραπάνω συμβολαιογραφική πράξη το Ελληνικό Σχολείο.

Την ενοικίαση έκανε ο Δήμαρχος Ναυπακτίδος Αναγνώστης Κότζης, το δε ενοίκιο ορίστηκε σε 30 δραχμές ανά μήνα. Αξιοσημείωτο είναι ότι γι αυτήν την ενοικίαση η πληρωμή θα γινόταν από όλους τους δήμους της επαρχίας Ναυπακτίας, σύμφωνα με τους ψηφισθέντες προϋπολογισμούς τους για τα σχετικά κονδύλια, καθόσον το σχολείο αυτό θα εξυπηρετούσε τους μαθητές όλων των δήμων της επαρχίας.

Έκτοτε μέχρι το 1929, οπότε και καταργήθηκε το Ελληνικό Σχολείο, υπήρξαν αρκετές ενοικιάσεις διαφόρων οικιών στη Ναύπακτο για την στέγασή του. Συγκεκριμένα αναφέρουμε μερικές ενοικιάσεις με τις αντίστοιχες συμβολαιογραφικές πράξεις, για να γίνει κατανοητό πόσο δύσκολη ήταν η στέγασή του. Ήτοι:

  1. Με συμβολαιογραφική πράξη192 ενοικιάστηκε η οικία του Παντελή Χρυσοβέργη αντί του ποσού 80 δραχμών.
  2. Με συμβολαιογραφική πράξη193 ο Δήμαρχος Ναυπακτίδος Γεώργιος Δ. Πατσατζόπουλος ενοικιάζει την οικία της Ελένης χήρας Παπακωνσταντίνου Πάνου αντί του ποσού των 30 δραχμών ανά μήνα.
  3. Με συμβολαιογραφική πράξη194 ο Δήμαρχος Ναυπακτίδος Νικ. Παπαχριστόπουλος ενοικίασε οικία τεσσάρων (4) δωματίων, ιδιοκτησίας Κωνσταντίου Βλαχογιάννη, εμπόρου, που βρισκόταν εντός του φρουρίου, αντί του ποσού των 30 δραχμών ανά μήνα.

Υπάρχουν και άλλες παρόμοιες συμβολαιογραφικές πράξεις ,που αναφέρουν ενοικιάσεις οικιών για την στέγαση του Ελληνικού Σχολείου Ναυπάκτου, συνολικά έξι (6) μέχρι το 1890, αφού μετά στεγάστηκε σχεδόν σε μόνιμη εγκατάσταση. Συγκεκριμένα με την συμβολαιογραφική πράξη195 ο Θεμιστοκλής Γ. Αθανασιάδης ενοικίασε οικία ανώγειο, στον Σχολάρχη Χρήστο Παπαθανασίου από τα Σταμνά, για την στέγαση του Ελληνικού Σχολείου αντί του ποσού των 120 δραχμών. Το οίκημα αυτό βρίσκεται πάνω από το χώρο, στον οποίο επί μακρό χρονικό διάστημα στεγαζόταν το φαρμακείο της κ. Αναστασίας Πατούχα – Παπαθανάση, στο κέντρο της πόλης και στην γωνία των οδών Κίτσου Τζαβέλλα και Ανδρέα Κοζώνη.

Εκεί λειτούργησε το Ελληνικό Σχολείο μέχρι το 1923, οπότε ιδρύθηκε το Γυμνάσιο και στεγάστηκε σ’αυτό το κτίριο. Μόνο για τρία (3) χρόνια, 1893 – 1896, στεγάστηκε κάπου αλλού, αφού σ’αυτό το κτίριο στεγάστηκε το Υποδιδασκαλείο, που λειτούργησε στην πόλη μας και που αναφέρουμε πιο αναλυτικά παρακάτω. Όταν καταργήθηκε το Υποδιδασκαλείο επανήλθε και στεγάστηκε το Ελληνικό Σχολείο σε αυτό το οίκημα μέχρι το 1923, χρονιά όπου στεγάστηκε εκεί το Γυμνάσιο.

Από το 1923, μέχρι το 1929, που καταργήθηκε, σύμφωνα με συμβολαιογραφική πράξη196 χρησιμοποιήθηκε για την στέγασή του η οικία Χρήστου Τριανταφύλλου στο λιμάνι, απέναντι από την πλατεία, εκεί όπου στεγαζόταν επί σειρά ετών το ξενοδοχείο «Αμαρυλλίς». Το  σχολείο είχε ως προαύλιο το χώρο της πλατείας και το μίσθωμα ήταν 35 δραχμές ανά μήνα. Την συμβολαιογραφική πράξη υπέγραψε με τον ιδιοκτήτη ο Πέτρος Τόγκας, Σχολάρχης.

Μέχρι το 1929 το Δημοτικό Σχολείο είχε τέσσερεις (4) τάξεις. Το Ελληνικό Σχολείο τρεις (3) τάξεις και το Γυμνάσιο τέσσερεις (4) τάξεις. Με την κατάργηση του Ελληνικού Σχολείου το Δημοτικό είχε έξι (6) τάξεις και το Γυμνάσιο άλλες έξι (6) τάξεις. Μόνο κατά τη διάρκεια της κατοχής για 2 – 3 χρόνια είχε το Δημοτικό Σχολείο πάλι τέσσερεις (4) τάξεις, το δε Γυμνάσιο οκτώ (8) τάξεις. Αλλά, όπως αναφέρουμε πιο πάνω, δεν κράτησε πολύ και επανήλθε στον αρχικό διαχωρισμό έξι (6) και έξι (6) τάξεις αντίστοιχα, με μόνη διαφορά ότι η αρίθμηση των τάξεων του Γυμνάσιου άρχιζε από την τρίτη (3η) τάξη και τελείωνε στην όγδοη (8η) τάξη.

Δεν γνωρίζουμε αν εξακολουθεί να ζει σήμερα μαθητής, που να φοίτησε στο Ελληνικό Σχολείο εδώ στη Ναύπακτο. Μέχρι το 2009, έτος που άρχισα εντατικότερα την έρευνα, ζούσε ο συμπολίτης μας Γεώργιος Αθανασίου (Πατάκας), που απεβίωσε σχετικά πρόσφατα. Ήταν μαθητής του Ελληνικού Σχολείου, με Σχολάρχη τον Πέτρο Τόγκα. Του δώσαμε μάλιστα και μία φωτοτυπία από το μαθητολόγιο της εποχής του,197 με την βαθμολογία του και μας διηγήθηκε αρκετά για το Ελληνικό Σχολείο.

Από διάφορες συμβολαιογραφικές πράξεις, που αφορούν τόσο στις ενοικιάσεις των κτιρίων για την στέγαση του Ελληνικού Σχολείου, όσο και στις σχετικές με αγορές, πωλήσεις, εξουσιοδοτήσεις, μαθαίνουμε ποιοι ήταν οι Σχολάρχες και οι Ελληνοδιδάσκαλοι, που υπηρέτησαν στο Ελληνικό Σχολείο Ναυπάκτου. Δίδαξαν: Παπανικολάου Χαράλαμπος 1846 Σχολάρχης Καλιακούδας Χριστόδουλος 1858 Σχολάρχης Δημητρόπουλος Παναγιώτης 1858 Ελληνοδ/λος Χαιρόπουλος Χρήστος 1872 Σχολάρχης Ζαλογγίτης Ιωάννης 1877 Ελληνοδ/λος Παπαγεωργίου Δημήτριος 1878 Ελληνοδ/λος Αθανασιάδης Θεμιστοκλής 1879 – 1893 Ελληνοδ/λος Γκιαούρης Μιχαήλ 1880 Σχολάρχης Παπαθανασίου Χρήστος 1890 Σχολάρχης Στεργίου Χρήστος 1894 – 1917 Ελληνοδ/λος Καράγγελας Παναγιώτης 1899 Σχολάρχης Λαούρδας Δημήτριος 1904 Σχολάρχης Πασαπόρτης Αντώνιος 1908 Ελληνοδ/λος Πλούμης Βασίλειος 1917 Σχολάρχης Απολλωνίδης Ιωάννης 1920 Σχολάρχης Παπακωνσταντίνου Νικόλαος 1920 Ελληνοδ/λος Τσαρούχης Ιωάννης 1920 Ελληνοδ/λος Τόγκας Πέτρος 1923 Σχολάρχης

(συνεχίζεται)

*απόσπασμα από το βιβλίο «Εν Ναυπάκτῳ τῇ… Μαρτυρίες καί ντοκουμέντα γιά τό χθές», του Γεώργιου Παραλίκα που δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «εμπρός»

Π. Κατσούλης: 5+1 άξονες στήριξης τουρισμού και εστίασης στην Αιτ/νία

Οι επιπτώσεις του covid-19 στις επιχειρήσεις του τουρισμού και της εστίασης είναι οδυνηρές. Οι προβλέψεις των ίδιων των επιχειρηματιών αναφέρουν πως “δεν θα ανοίξουν φέτος ξενοδοχεία πάνω από το 15%”, ενώ μια στις τρεις επιχειρήσεις εστίασης δεν θ’ ανοίξει την 1η Ιουνίου, με “απώλεια 150.000 θέσεων εργασίας”. Τα έως τώρα μέτρα κρίνονται ανεπαρκή και αυτό καθιστά πιο αναγκαίο τον τοπικό σχεδιασμό και την έγκαιρη προβολή και διεκδίκηση προγραμμάτων άμεσης και μακροπρόθεσμης στήριξης των επιχειρήσεων του τουρισμού και της εστίασης.

Στην Αιτωλοακαρνανία μπορούμε να μετατρέψουμε το έως τώρα στρατηγικό μας μειονέκτημα σε πλεονέκτημα. Δεν συγκαταλεγόμαστε στους top τουριστικούς προορισμούς της χώρας, παρ’ όλο που καταγράφεται αυξητική τάση της Περιφέρειας και του Νομού την περίοδο 2013 – 2018. Ακόμη τα στοιχεία φανερώνουν πως ο τουρισμός μας στηρίζεται σε ποσοστό 60% στον ελληνικό πληθυσμό, όταν ισχύει το αντιστρόφως ανάλογο στους τουριστικούς προορισμούς.

Σύμφωνα με την “Ετήσια έκθεση ανταγωνιστικότητας και διαρθρωτικής προσαρμογής στον τομέα του τουρισμού για το έτος 2018” του ΙΝΣΕΤΕ ( Ινστιτούτο Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων), η Περιφέρεια διαθέτει 318 ξενοδοχειακές μονάδες, με 10.790 δωμάτια και 21.582 κλίνες. Η Αιτωλοακαρνανία αντιπροσωπεύει το 17% αυτού του δυναμικού με 76 μονάδες, 1820 δωμάτια και 3.556 κλίνες, ενώ στις επιχειρήσεις τουρισμού και εστίασης των τριών Νομών απασχολούνται περίπου 42 χιλιάδες άτομα.

Ο εσωτερικός τουρισμός στην Αιτωλοακαρνανία, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της έρευνας ημεδαπών της ΕΛΣΤΑΤ του 2018, κατέγραψε 109 χιλ. άτομα, με αύξηση ταξιδιών κατά +4,3% και ταξιδιωτικής δαπάνης κατά +22,6%. Όσον αφορά τις διανυκτερεύσεις, από τα 276 χιλ. άτομα που διέμεναν έστω και μια βραδιά, το σχεδόν 60% ήταν ημεδαποί. Ακόμη έξι χιλιάδες άτομα επισκέφθηκαν τα μουσεία του Νομού και 22 χιλιάδες τους αρχαιολογικούς χώρους.

Με βάση αυτή την “ακτινογραφία” του τουριστικού μας προϊόντος, καθώς και τις αναιμικές για φέτος διεθνείς αεροπορικές και ακτοπλοϊκές αφίξεις, πρέπει να σχεδιάσουμε και να αξιοποιήσουμε την υπάρχουσα κατάσταση προς όφελος μας. Στα “εργαλεία” μας συγκαταλέγονται πλέον οι δύο μεγάλοι οδικοί άξονες, Ιόνια και Εγνατία, αλλά και η δυνατότητα προβολής ενός διαφοροποιημένου τουρισμού, εστιασμένου στις τρεις διαφορετικές ποιοτικά τουριστικές προτάσεις του Νομού. Του δήμου Ναυπακτίας, των παραλιών του δήμου Ακτίου – Βόνιτσας και μέρος του δήμου Ξηρομέρου και του κεντρικού άξονα (δήμοι Μεσολογγίου, Αγρινίου, Θέρμου, Αμφιλοχίας), με τους τρείς σπάνιας ομορφιάς και βιοποικιλότητας υγροβιότοπους (Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου – Αιτωλικού, Τριχωνίδα, Αμβρακικός), τους οποίους οφείλουμε να προστατεύσουμε ως “κόρη οφθαλμού”.

Με την προβολή αυτής της ποιοτικά τριπλής διαφορετικότητας μας, με αρχή και όχι ως τέλος το φετινό καλοκαίρι, να σχεδιάσουμε στους παρακάτω άξονες:

1ος) Ως ένα είδος “τουριστικού διαδρόμου” από τη Δυτική Ευρώπη και τα Βαλκάνια μέσω της Εγνατία οδού. Εκτιμάται πως η μείωση του αριθμού των αεροπορικών αφίξεων τουριστών θα αντισταθμιστεί, σ’ ένα βαθμό, από τον ερχομό τουριστών με ιδιωτικής χρήσης αυτοκίνητα και λεωφορεία από τις γειτονικές μας χώρες (Ρουμανία, Βουλγαρία, Σερβία και Βόρεια Μακεδονία), όπου ζουν περίπου 40 εκατομμύρια άνθρωποι που δεν επλήγησαν σε μεγάλο βαθμό από τον covid-19. Για να συμβεί αυτό, πρέπει ως περιφερειακή ενότητα Αιτωλοακαρνανίας να είχαμε ήδη ξεκινήσει στις χώρες αυτές μέσω του ΕΟΤ μια μεγάλη καμπάνια προβολής της μορφής “ΕΛΑΤΕ ΣΤΗΝ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑ”.

2ος) Μέσω της παροχής τουριστικών voucher στον ελληνικό πληθυσμό. Πρόκειται για την πρόταση του ΕΒΕΑ και του ΣΥΡΙΖΑ προϋπολογισμού 1,5 δις. €., η οποία αφορά 500 χιλιάδες Έλληνες. Αντίστοιχη ήταν η απόφαση της ιταλικής κυβέρνησης, για 500 € σε κάθε μη εύπορη οικογένεια. Η Αιτωλοακαρνανία ως ήδη τόπος προορισμού για το ελληνικό στοιχείο, μπορεί να ευνοηθεί από την υλοποίηση αυτής της πρότασης και οι φορείς της περιοχής οφείλουν εγκαίρως να την διεκδικήσουν.

3ος) Με την εκπόνηση, ιδίως για τον άξονα Μεσολογγίου, Αγρινίου, Θέρμου και Αμφιλοχίας, ενός 4ετούς προγράμματος μαθητικού – περιβαλλοντικού τουρισμού 2021-2024. Αναγκαία προϋπόθεση η στελέχωση και άμεση επαναλειτουργία των δύο Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης σε Μεσολόγγι και Θέρμο. Τα στοιχεία παρελθόντων ετών αποδεικνύουν τη δυναμική της πρότασης.

4ος) Μέσω ενός 4ετούς project Ιστορικού, Θρησκευτικού και Αρχαιολογικού Τουρισμού, το οποίο θα απευθύνεται μέσω της Εργατικής Εστίας, των Ασφαλιστικών Ταμείων, του ΥΠΕΣ για τα ΚΑΠΗ των δήμων, καθώς και άλλων φορέων του δημοσίου, σε Έλληνες ενήλικες. Ο Νομός των αστείρευτων αρχαιολογικών, ιστορικών και θρησκευτικών μνημείων, είναι ο πλέον πρόσφορος τόπος για το σκοπό αυτό.

5ος) Η με επιμονή και υπομονή συγκέντρωση, ανάδειξη και προβολή της ιδιαίτερης γαστρονομικής ταυτότητας κάθε περιοχής μας. Δημιουργία δύο μεγάλων event, ένα χειμερινό και ένα καλοκαιρινό του τύπου “Κερνάμε Αιτωλοακαρνανία”, σε δύο διαφορετικές περιοχές του Νομού.

6ος) Ο μακροπρόθεσμός αντί του πρόσκαιρου σχεδιασμού, είναι απαραίτητος για ένα ακόμη λόγο. Μας επιτρέπει να συνδυάσουμε το τουριστικό μας προϊόν με τη διατροφή/εστίαση και την πλούσια τοπική παραγωγή του πρωτογενούς μας τομέα. Να οργανώσουμε περιφερειακά το μοντέλο μιας βιώσιμης τοπικής και υπερτοπικής ανάπτυξης σε επίπεδο Δυτικής Ελλάδας. Το επιμελητήριο, η Γεωπονική Σχολή, οι ομάδες παραγωγών, τα σωματεία λαϊκών αγορών, οι σύλλογοι εστίασης και η αυτοδιοίκηση έχουν τον πρώτο λόγο.

Στα πλεονεκτήματα μας η ικανοποιητική λειτουργία του δημοσίου συστήματος υγείας της περιοχής, με τα Νοσοκομεία Ρίου, Αγρινίου, Μεσολογγίου και τα Κέντρα Υγείας της περιοχής.

Μπορούμε να περιορίσουμε τις καταστροφικές συνέπειες της επερχόμενης λαίλαπας και να δρομολογήσουμε την επόμενη καλύτερη μέρα. Στο χέρι μας είναι…

 

Παναγιώτης Α. Κατσούλης

Εκπαιδευτικός

Πρώην Δήμαρχος Μεσολογγίου

Μέλος Ν.Ε. Ανασυγκρότησης ΣΥΡΙΖΑ Αιτωλ/νιας